Mabel Rivera: "A idade é outro conflito que hai que visibilizar, é outro teito de cristal"

Vén de facer setenta anos, como se atopa? Pois a verdade: eu non mos boto. Por unha banda, fisicamente atópome mellor ca noutras temporadas. E pola outra, van saíndo proxectos. Algún xa está en marcha. Estou a piques de comezar a rodaxe dunha película que me resulta moi interesante tanto pola historia coma pola estrutura da produción. Refírome a que a dirección, o guión e a produción recaen en mulleres. Non quero adiantar moito máis, pero engadirei que fago dunha avoa e penso que un papel como o que vou interpretar, sen que houbese mulleres neses postos, sería moi difícil que aparecese na pantalla. En máis dunha ocasión escoiteille a vostede e tamén a Rosa Álvarez o seguinte: "Antes pintábannos as canas e agora que as temos, xa non nos chaman". Como inflúe a idade na traxectoria das actrices? Pois a idade déixate moi quieta, parada. Chegas a unha idade e do mesmo xeito que che vai colgando a pel no pescozo, vas quedando descolgada do traballo. Poucas veces interesou ver nunha pantalla un papel dunha muller maior. Insisto que se este papel existe é por un motivo ben claro: hai mulleres nos postos de decisión. Antes este tipo de historias, de sensibilidades, de papeis case que non se contaban. Desde hai uns anos, hai traballos de mulleres absolutamente marabillosos que chegan ao público. E hai que pensar que vinte anos atrás non sería posíbel. E logo está o contraste cos nosos compañeiros. Hai homes da nosa idade que non paran de choiar. Como tantas outras cousas, tantos conflitos que houbo que enfrontar e que houbo que visibilizar, hai outro teito de cristal: a idade. Porque segue a suceder que para representar unha muller de setenta, contratan unha actriz de 50 e póñenlle engurras. E nós, na casa. Escoitamos moitas veces que até hai ben pouco nas salas de guionistas sentaban tan só homes. A ausencia de mulleres pasou demasiado tempo desapercibida? Cando se fixo realmente palpábel esa ausencia? Xa non falaría só de ausencias absolutas, senón tamén da fenda. Había departamentos feminizados de sempre: maquillaxe, peiteado, vestiario... Pola contra, as partes técnicas e mecánicas eran, como a dirección ou o guión, feudos masculinos. A cousa agora está mesturada e está máis equilibrada. Lembro o contraste que experimentei durante a rodaxe dunha curta en Francia, hai un tempo. O equipo eléctrico, o de cámara e o de iluminación estaban conformados por mulleres, por mulleres novas. Agora ben, o conto cambiaba se te fixabas e mirabas as xefaturas: os xefes seguían a ser homes. É dicir, hai que ver os avances que houbo na horizontalidade, pero tamén hai que mirar as xerarquías. E cando miras ben, aí a cousa non mudou tanto. Pero en calquera caso, o que tal avanzamos e o que tal queda por avanzar. O teatro avanzou máis axiña que o audiovisual? Estou a pensar na compañía Teatro do Malbarate, que fundou vostede xunto a Rosa Álvarez e Marisa Soto. Sabes cal foi un dos grandes problemas que tivemos con Malbarate? Atopar textos escritos por mulleres e con protagonismo de mulleres. Non resultaba nada sinxelo. De feito comezamos cun primeiro espectáculo, Xogo de Damas, que era un texto de Rei Ballesteros escrito por encarga. Encargámosllo para termos un texto con personaxes para nós. En moitas ocasións, fálannos do carácter pioneiro de Malbarate e lembro que tamén daquela nos preguntaban moito como era iso de tres mulleres montando unha compañía. E aí o contraste tamén resultaba curioso, porque estaban compañías como O Moucho Clerc, que eran todos tíos e ninguén se abraiaba. Naquela altura, tiñamos unha especie de chanza: nós diciamos que eramos a matronal e eles, a patronal. Agora xa hai máis compañías formadas por mulleres. Por exemplo, A Panadaría. Cáenme estupendamente. Son moi lindas e moi entregadas. Gústanme moito. Pero naquela altura, unha compañía constituída por tres actrices parecía algo inaudito. Non eramos moi conscientes, a verdade... É desas cousas que nin te decatas cando o estás a facer, pero coas que en realidade estás a visibilizar unhas determinadas cuestións. Se non me trabuco, ningunha de vostedes chegou a asumir a dirección de espectáculos. Rosa Álvarez, posteriormente, si que dirixiu obras con Lagarta Lagarta, mais non en Malbarate. Non demos ese paso. Nós, nesa altura, tiñamos claro que eramos actrices. Punto. Nin máis nin menos. E esa decisión de sermos só actrices para a compañía xerounos outro atranco importante: estabamos as tres un tanto igualadas. Non tanto en perfil profesional, pero si en idade. De verdade, encontrar cousas para as tres resultaba moi difícil. Non había ou non atopabamos obras con tres papeis con peso para mulleres tan parellas. A verdade, todo iso pode que fixese que a experiencia de Malbarate durase pouco, tan só oito anos. A súa última incursión no teatro foi co Centro Dramático Galego cunha obra que puxo o foco, precisamente, na idade. Falamos de Terceiro acto. Como foi a experiencia? Por unha vez, a idade xogaba a favor para un traballo. O título fai referencia ao terceiro acto da vida, da vida laboral e á terceira parte dunha peza de teatro desde o punto de vista clásico. Estabamos no elenco por motivos de idade. Por outra banda, hei de dicir unha cuestión sobre o Centro Dramático Galego: non son partidaria do sistema que se está a empregar e que xa está completamente consolidado para facer os seus elencos. Refírese aos concursos públicos que se veñen desenvolvendo desde 2016 e case sempre arrodeados de atrancos? Si. Pregúntome desde hai anos por que os actores e as actrices conforman o único estamento que está sometido a concurso público. A dirección dos espectáculos do Centro Dramático Galego escóllese de forma unilateral, pero logo chegamos nós, actores e actrices, e temos que mostrarnos interesadísimos nun proxecto que descoñecemos e temos que someternos a unhas probas cunhas normas concretas para optar ao papel mentres que noutros oficios da produción teatral non fan falla esas probas. E todo por que? En prol de que? Da transparencia? Que sucede? Eu son opaca, pero a dirección é sempre transparente? Sucede que o Centro Dramático Galego forma parte da administración pública e que a dirección pode encargarse por contrato menor. Pola contra, os actores e as actrices deben ser contratos por conta allea segundo se indica no convenio. Pero vouche contar un caso que me sucedeu a min. O Centro Dramático Nacional chamoume nunha determinada ocasión para falar cun director. O director dun espectáculo mostrouse interesado e contactou comigo. Que acontece? O Centro Dramático Nacional non é público? Non é transparente? A min chamáronme, pasáronme un guión, tiven entrevistas en Madrid coa dirección e coa produción. Despois non me chamaron nin para dicirme que non nin que talvez noutra ocasión e que non diría que iso foi unha grosería, pero esa é outra historia... O caso é que estamos a falar dun teatro público, que eu non fun á procura deles e que un director que non me coñecía de nada chamoume para vérmonos. E no caso da Galiza, que acontece? Os directores e as directoras de aquí non me coñecen? Non coñecen os actores e as actrices de sobra? A verdade, coñécennos e diría máis: teñen a obriga de coñecernos a quen estamos no panorama. Por iso non ten sentido que teñamos que poñernos nunha lista e solicitar que nos vexan nun proceso que, en moitos casos, acabamos por estar para facer vulto. No caso de Terceiro Acto, vostede formou parte do taller inicial de selección que viña sendo un concurso público. No caso de Terceiro Acto, sucedeu o seguinte. Houbera unha convocatoria e un prazo de inscrición. A min non se me ocorreu anotarme e quedei sorprendida cando nun determinado momento, un venres a última hora da tarde, chamáronme do Centro Dramático Galego porque as directoras tiñan interese en que participase, en poder verme. O interese aquí estaba na dirección, que coñecía o proxecto e púxose en contacto comigo porque querían verme a ver se funcionaba. Eu non me nego a participar nunha proba así: se un director ou directora quere verme, non lle direi que non. O que non podo facer é acudir a unha convocatoria para un proxecto que descoñezo por completo. E ollo, que este sistema polo que eu aposto, realmente, vai na miña contra. Porque os directores e directoras levan anos, polo xeral, sen chamarme para participar en elencos nas súas compañías privadas. Belén Constenla recibiu este ano o Premio María Casares á mellor actriz protagonista por Terceiro Acto. Ao recollelo, aproveitou a ocasión para afearlle ao Centro Dramático Galego a contratación do elenco: ningún dos cinco actores e actrices cobrou como protagonista. Eu non estaba na gala, pero chegoume o comentario que Belén fixo a este respecto. Eu creo que os premios deben asignarse pola categoría laboral pola que cobraches. Eu non fun protagonista. Pregúntome a santo de que, no momento en que o Centro Dramático fixo a inscrición para concorrer aos premios, se nos subiu de categoría. Esta pregunta fíxenlla ao director do Centro Dramático Galego. Non houbo moita resposta convincente. Se seguimos co Centro Dramático Galego, vostede formou parte do elenco da segunda obra que estreou en 1984, o seu ano fundacional: Agasallo de sombras, de Roberto Vidal Bolaño. Tamén foi fundadora da Asociación de Actores e Actrices de Galiza (AAAG) e forma parte da xeración pioneira que profesionalizou o noso teatro. Con toda esta traxectoria, pódenos dicir de onde vimos e en que situación nos atopamos? Vimos do nada máis absoluto. E agora estamos nun momento... A ver como o digo.... Eu síntome no seguinte punto: ser pioneira case quere dicir que estás obsoleta. O cambio foi brutal, tan brutal que agora mesmo síntome situada nun lugar case alleo, diría que me identifico máis como simple espectadora. Creo que houbo unha remuda xeracional e que o relevo está tomado. Como espectadora direi entón que vexo un feixe de cousas que non sei que me pretenden contar. Creo que o afán está no como contar máis que no contar. Hai cuestións moi estéticas, ás veces moi performativas, ás veces máis ou menos modernas, pero que non me comunican. Por iso digo que son obsoleta. No meu caso, boto de menos cousas que me mobilicen desde o teatro. Volvamos a cine. A súa anterior participación foi na película María Solinha. Desa fita sempre me sorprendeu o potente elenco que ten, con grandes nomes, con pesos pesados, profesionais ben curtidos. O resultado estivo á altura do esperábel? Eu vouche dicir unha cousa: a min ese proxecto pareceume moi interesante de entrada polo que se quería contar. Despois, coma sempre, cada espectador percibe as cousas dunha maneira concreta. Eu o que si penso é que o asunto que se quería contar tiña interese e tiña tanta complexidade que se cadra non facía falla enlear tanto as cousas. Creo que se pretendeu contar cousas en exceso. Teño a sensación de que se mesturaron moitas cousas. Sobre a participación, no meu caso, pois digamos que as propostas que recibo, en canto a presenza e polo xeral, non son moito máis ca iso. Estou afeita a non ter unha presenza moi alá. Tamén me sorprendeu que non se publicase ningunha crítica clara sobre esta película. En termos xerais, dá a sensación de que non se atopan críticas de verdade. Non me refiro tan só a este caso nin ao cine nin á escena en particular, senón a todo o noso sistema cultural. Falta crítica? E autocrítica? Non hai crítica de nada e tampouco eu me refiro a un produto nin nun sector en concreto. Falo en xeral. Cada vez hai menos espazos para exercer unha crítica obxectiva. E perdón pola redundancia, porque unha crítica non a concibo sen obxectividade. Iso parece un pouco unha contradición: crítica e obxectividade non son termos que casen ben. Refírome a que, se nos fixamos un pouco, as críticas son todas con certa parte interesada. Para facer crítica, ti tes que tomar unha distancia e facer unha valoración con criterios obxectivos sen pensar que quen produce unha peza ou quen o fai un papel é un colega ao que se cadra non che convén ofender. Eu non vexo espazos críticos desa natureza. Queda a erregueté, a Revista Galega de Teatro, pero francamente: pecan xustamente de todo isto. Síntoo moito, pero non exercen a crítica, son parte interesada. Punto. Xa non hai quen tome esas distancias. Por outra banda, as críticas doen. Claro, que doen. Porque estás moi exposta no teu traballo. Pero para iso estamos e cómpre tomar nota delas. A crítica axuda a avanzar e ten un valor, pero xa non existe. Alguén me dixo hai pouco que puxera a televisión e vira Pratos combinados outra vez. Así en xeral, que tal a TVG? Non sei, non a vexo. Pois vostede foi un rostro moi coñecido grazas á TVG. E sigo sendo, que seguen a emitir Pratos combinados! [Pausa] Se falamos da TVG, hei de dicir que había tempo que non producían unha serie e agora que volveron poñer unha, pois dixen "vou tentar ver isto". A verdade, paréceme terríbel que a estas alturas se estean a facer cousas dese tipo. E o resto da programación, pois a verdade... Que vou dicir? Todo tenta ser festa, programas de humor ou coar alguén contando chistes de calquera maneira en todos os programas. É pura frivolidade, rebaixa de calidade nos contidos, silencios, unha escaseza de nivel de comunicación, non se conta o que se ten que contar... É terrorífico. Coñezo cantidade de xente que me di o mesmo: "Eu non a vexo a TVG". Pero despois, dáse o caso inverso. Hai outra tanta xente que me di o contrario. E que engaden: "Vinte o outro día con Miriño!" Mire, señor ou señora: eses compañeiros xa non están. Eu, de certo xeito, tampouco estou. Eu xa non son esa. Non fan máis que repoñer e repoñer Pratos, paréceme brutal. Temos dereito a transitar por unha profesión e non ser reducidos a un personaxe.