Edelmiro López: "O sector agrario galego é dos que menos depende das subvencións que chegan a través da PAC"

Despois de 35 anos de Política Agraria Común (PAC) na Galiza, Edelmiro López Iglesias explica que para analizar o impacto destes fondos no país hai que atender aos seus diversos instrumentos. Como principal impacto negativo para o agro galego sinala as medidas de regulación dos mercados, pois "afectounos de cheo o estabelecemento de medidas restritivas como as cotas lácteas". López Iglesias apunta que o feito de que se tivera en conta a produción anterior ao ano 1985 para o estabelecemento das cotas "freou a necesaria expansión previa da produción da que si gozaron competidores como Países Baixos ou Bélxica" co apoio das medidas do proteccionismo inicial da PAC. Ademais, opina, "a progresiva liberalización dos mercados ten provocado, sobre todo nas últimas dúas décadas, que as explotacións agrarias galegas sufran cada vez máis a volatilidade dos prezos". En canto ás axudas directas "podemos ver o vaso medio cheo ou medio baleiro", pois "son un complemento relevante para as explotacións galegas mais que se o ollamos dun modo comparativo teñen un impacto claramente menor do que no conxunto do Estado español ou de media nos Estados da Unión Europea (UE)". Edelmiro López Iglesias si fai, por contra, unha lectura positiva para a Galiza da segunda columna da PAC, pois esta "contribuíu a ter un financiamento adicional para desenvolver importantes medidas de desenvolvemento rural". Lembra, ademais, o poder de decisión da Galiza nesta segunda columna da PAC, "polo que se houbo medidas non acertadas neste sentido foron culpa nosa, da Xunta da Galiza, e non da UE". Analizamos, de seguido, a evolución histórica da PAC con Edelmiro López Iglesias. Con que obxectivos nace a PAC nos seus inicios? A PAC naceu coa creación da antiga Comunidade Económica Europea (CEE), a finais dos anos 50, e tiña dous obxectivos fundamentais. O primeiro era asegurar o autoabastecemento de produtos agrarios e alimenticios dos seis países que compuñan a CEE (Francia, Italia, República Federal Alemá, Bélxica, Países Baixos e Luxemburgo), os cales eran deficitarios neste campo. O segundo obxectivo fundamental era garantir un nivel de renda adecuado para os produtores agrarios que se fora achegando ao nivel medio do persoal dos outros sectores da economía. Para lograr estes obxectivos a PAC inicial non empregaba axudas directas senón o sostemento dos prezos. A estratexia fundamental era o mantemento de prezos estábeis e elevados no mercado interno por encima dos do mercado mundial a través de diferentes mecanismos, entres eles as compras públicas cando había caída dos prezos de mercado, e ao mesmo tempo estabelecíase unha forte protección do mercado europeo fronte á entrada de importacións chegadas doutros Estados. Neste contexto existían tamén medidas para paliar os desaxustes no mercado? Si. Os mecanismos da PAC inicial o que conseguían era que as oscilacións do mercado mundial non afectaran practicamente para nada aos produtores da CEE. O problema que tiña ese modelo era que o apoio interno ás explotacións agrarias levaba a un reparto moi desigual e regresivo social e territorialmente, xa que, ao apoiar vía sostemento de prezos, ao final o que se acaba conseguindo é un ingreso adicional por unidade de produto, o que favorece máis ás explotacións de maior tamaño. Non só non corrixía as disparidades internas entre explotacións e produtividade dos territorios senón que tendía a acentuar as mesmas. Logrou os obxectivos que se marcou esta PAC inicial? Nun balance rápido, o primeiro dos obxectivos, que era avanzar no autoabastecemento, foi un claro éxito, nun contexto de fortes cambios técnicos na agricultura, a garantía de que toda a produción ía ter saída a prezos altos fixo que a produción agraria medrara fortemente nos anos 60 e 70 na CEE, e de feito iso é o que acabou provocando que apareceran excedentes estruturais cada vez en máis sectores. Os resultados foron moito máis pobres no segundo obxectivo, asegurar aos produtores unha renda cada vez máis próxima á dos outros sectores da economía. Cales son as principais reformas que tivo a PAC nas décadas posteriores á súa creación? A PAC inicial, coñecida na xerga como a PAC clásica, podemos considerar que durou até mediados da década dos 80. O que levou a que entrara en crise ese modelo foi en boa medida o seu éxito, ao mellorarse o nivel de autoabastecemento fóronse xerando excedentes estruturais, xerando desequilibrios no mercado e o custo para a facenda europea de dar saída aos excedentes, factor fundamental que desencadea as reformas que se inician a partir de mediados dos 80 e que despois se consolidan a principios da década dos 90. Se ollamos a historia completa da PAC hai tres grandes períodos marcados polas reformas, o primeiro correspóndese coa década dos 90 e ten como principal punto de inflexión unha reforma aprobada en 1992. O que se fixo neste primeiro período de reformas foi ir substituíndo o sostemento de prezos por axudas directas aos produtores, ao tempo que se iniciou unha liberalización cada vez maior dos mercados. Deste modo fóronse desmantelando os mecanismos de protección do mercado da UE (que adopta esta denominación en 1992) fronte ao mercado internacional. Liberalización tamén moi marcada pola sinatura do Acordo Xeral sobre Aranceis Aduaneiros e Comercio (GATT) de 1994 e a consecuente creación da Organización Mundial do Comercio (OMC). As novas axudas directas, que compensaban a retirada do control dos prezos de mercado, marcábanse por hectáreas nas explotacións agrarias ou por animal no caso das gandeiras, e eran especificas para cada un dos sectores. Cal é o seguinte período de reformas da PAC? A segunda fase de reformas da PAC ten lugar na década dos 2000, especificamente en 2003, coa segunda gran reforma da PAC, que dura até 2013. A novidade neste período é que as diferentes axudas directas que percibían as explotacións quedan refundidas no chamado pago único. A contía das axudas calcúlase en función dos dereitos históricos, de canto se cobrou de media na década anterior. Por outra parte, a novidade principal do pago único é que está desligado da produción, é dicir, que unha explotación pode cambiar ou mesmo abandonar a súa produción, e o único requisito que se lles exixe para o cobro é manter un número de hectáreas de cultivos e pastos similar ao número de dereitos de pago en boas condición agronómicas. No ano 2013, 95% das axudas directas da PAC eran de pago único, e só quedaba 5% de axudas á produción, ligadas só a determinados produtos. Isto na Galiza ten relevancia porque entre as axudas que se mantiveron estaban parte das de vacún de carne e leite. Existía un mercado de dereitos de explotación da PAC? Si. Isto nace xa coas axudas directas dos anos 90. Unha vez estaban asignados uns dereitos de axuda á produción dunha cantidade concreta dentro dun sector concreto, podíanse comprar ou vender estes dereitos. Cos dereitos de pago único segue acontecendo algo similar. Os dereitos podían ser vendidos con terras ou sen terras. Este mercado segue a existir a día de hoxe. Que reformas tiveron unha relevancia especial para a Galiza? Xa desde os anos 80 fóronse introducindo instrumentos de limitación da produción agraria. Dalgún modo, se na PAC clásica, durante máis de 20 anos, a intención era fomentar a expansión da produción agraria, a partir de mediados dos anos 80 naqueles sectores nos que foron aparecendo excedentes estruturais, o obxectivo pasa a ser o contrario, controlar o aumento da produción. Neste contexto é onde nace o sistema de cotas no leite, que se crea en 1984, que estabelece un máximo de litros de leite que se poden comercializar, asignando unha cota máxima a cada Estado, e a súa vez estes asignaban a cada explotación un volume máximo de produción. Este sistema de cotas dura desde 1984 até 2015. Isto ten moita relevancia porque o punto de inflexión nos obxectivos da PAC coincide coa incorporación dos Estados español e portugués á UE en 1986, cos problemas que para a Galiza supuxo a instauración do sistema de cotas. A Galiza fixo parte da PAC cando se pasou do período de vacas gordas co obxectivo do aumento da produción ao período de vacas fracas co obxectivo contrario. Que problemas levan á reforma da PAC en 2013? O modelo desligado da produción tiña moitos problemas, un dos principais, que implicaba unha falta de lexitimidade das axudas, pois a xustificación dos pagos en ocasións non vai máis alá do mantemento en boas condicións dun terreo. Como funciona a PAC a partir das reformas do ano 2013? A reforma deriva na PAC 2014-2020, que polo atraso das novas reformas estendeuse até finais do 2022. A novidade deste período é a introdución de novos tipos de axuda, mais non ligadas á produción, senón tratando de responder a obxectivos máis concretos. Especificamente, o pago único substitúese por unha serie de axudas diferentes, cada unha cunha xustificación, como pode ser a ambiental ou a remuda xeracional do sector. A nivel da UE estabelecese que tipo de axudas directas pode haber e a asignación de fondos a cada Estado, deixando marxe para que cada un deles decida a que conceptos de axuda quere adicar máis fondos así como aspectos da regulación concreta. Como se realizou a distribución de axudas na Galiza neste período? No Estado español optouse por dar relevancia ao chamado pago básico, que se trata dun sistema semellante ao pago único, é dicir, en función dos dereitos históricos de comezos dos anos 2000 mais con menos porcentaxe de fondos, unha formula cada vez máis desfasada. Por outro lado temos o pago verde, obrigatorio para todos os Estados nun 30% do total. Estabelece pagos a cambio de prácticas que cumpran funcións ambientais. Basicamente trátase dunha mínima diversificación de cultivos para evitar o monocultivo, dedicar unha parte da explotación a superficie de interese ecolóxica (que se mantén en barbeito ou vexetación arbórea), así como non reducir os pastos permanentes polo seu beneficio ambiental. En terceiro lugar existe un pago específico para a introdución da mocidade na actividade agraria. Todas aquelas persoas menores de 40 que se poñen á fronte dunha explotación reciben un pago extra sobre o básico durante un período de cinco anos. Finalmente temos as axudas ligadas á produción, que xa existían antes e que se manteñen neste último período. A maioría dos fondos van ao pago básico (50%) e ao pago verde (30%). Estivemos até o de agora centrándonos na primeira columna da PAC por ser onde sen concentran máis fondos. Cal é a segunda columna da PAC? Desde os anos 80 foi evolucionando a outra parte da PAC, a súa segunda columna. Empezou sendo unha política de estruturas agrarias moi pequena, con 5% do total do investimento, mais empeza a coller pulo tanto en fondos como en complexidade nos 80. Hoxe xa representa ao redor de 25% da suma económica dos orzamentos da PAC. Con respecto ao contido, esta segunda columna evolucionou do que era unha simple política de estruturas agrarias cara a unha política máis ampla de desenvolvemento rural. Así, a PAC conta coas axudas directas da primeira columna nos catro caixóns que comentamos e unha segunda de desenvolvemento rural na que hai un abano de medidas moi diverso. A segunda columna inclúe medidas moi diversas, desde o investimento en explotacións agrarias, superficies forestais ou industrias agroalimentarias até cuestións como a promoción de sistemas sustentábeis e da agricultura ecolóxica ou o desenvolvemento de infraestruturas. Nesta segunda columna a normativa é cada vez máis básica e tende a deixar o poder de decisión nos Estados ou, como no caso do Estado español, nas rexións. Deste modo, xa desde 2007, o contido das medidas que se aplican na Galiza nesta segunda columna da PAC veñen estabelecidas no Programa de Desenvolvemento Rural da Galiza, que se decide, fundamentalmente, desde a Xunta da Galiza, dentro da normativa europea e de certas normas estabelecidas a nivel estatal. Desde un punto de vista galego, sendo certo que as axudas directas supoñen un volume de cartos non desprezábel á renda das explotacións, se un olla en termos comparativos, contrariamente ao tópico, o sector agrario galego é dos que menos depende das subvencións que chegan a través da PAC. En concreto, as últimas cifras publicadas, de 2019, indican que no conxunto do Estado español as axudas directas da PAC achegan ao redor de 23% das rendas das explotacións, case a cuarta parte da renda agraria, sendo esta porcentaxe similar na UE, mentres que na Galiza a cifra fica en 12%. Na Galiza ten unha maior importancia relativa o investimento procedente da segunda columna, xa que a maioría das accións en desenvolvemento rural contan cunha parte do financiamento con base ás achegas da PAC. Cales serán os cambios na PAC a partir do 1 de xaneiro de 2023? Hai de entrada un cambio formal, que será un maior poder de decisión por parte de cada Estado para decidir como aplica a PAC no seu territorio. Así, cada Estado tivo que elaborar o seu Plan Estratéxico da PAC. Na segunda columna non haberá novidades substanciais con respecto ao presente. Pola súa parte, as axudas directas da primeira columna manteñen un esquema similar, mais con tres novidades. O antigo pago básico e o pago verde fúndense nunha única axuda que se chamará Axuda Básica á Renda, un pago por hectárea con base nos dereitos históricos mais que agora estará condicionado a maiores requisitos ambientais. As outras dúas novidades son dúas axudas xa existentes que o Estado español decidiu non aplicar e que agora pasan a ser obrigatorias, a máis importante e da que seguro comezaremos a escoitar a falar son os ecorréximes, pagos específicos para aquelas explotacións que cumpran determinados requisitos ambientais ou que teñan prácticas agrarias que se consideren beneficiosas para o ambiente. Dentro dos ecorréximes, por poñer exemplos importantes para a Galiza, están o pastoreo en extensivo, os prados de sega ou os sistemas de rotación de cultivos. A outra axuda que se introduce, que ten unha relevancia importante e beneficiosa a nivel galego, é o estabelecemento do pago redistributivo, un pago adicional as hectáreas de explotación por debaixo de determinada cifra. É dicir, redistribuiranse axudas das grandes cara ás medianas e pequenas explotacións, algo que, insisto, podíase ter aplicado no período anterior e que o Estado español decidiu non desenvolver.