Anxo Angueira: A lingua como trincheira

—Gustaríame comezar dándolle os parabéns polo seu nomeamento como académico de número, que supoño dá moita alegría. E xa como parte implicada, preguntarlle cal cre que debe ser, neste intre, o obxectivo prioritario da Real Academia Galega? É unha alegría moi grande, si. Como escritor e profesor non podo ter honra maior que pertencer á Real Academia Galega. E creo que a prioridade da institución debe ser manter o seu prestixio, a súa independencia. É un organismo creado desde o propio, dun movemento emerxente de Galicia e debe manter a bandeira fundamental que é a defensa da nosa lingua. Para min eses son os tres piares: prestixio, independencia e defensa da lingua. Creo que ese debe ser o rumbo. —E como definiría vostede a situación actual da lingua? Como especialista na materia, diría que estamos máis no Rexurdimento ou nos Séculos Escuros? (Ri). A lingua vive un momento delicado, sen dúbida, o que pasa é que eu son optimista de cara ao futuro porque o que tamén está claro é que o noso idioma goza dunha gran proxección, mesmo internacional. E falo dunha proxección a nivel cultural en sentido amplo, en moitísimos ámbitos, non só no literario: tamén no cinema, por exemplo, ou noutras expresións artísticas. Pero logo está o problema da transmisión da lingua, e o problema tamén do ensino, que non dá endereitado o rumbo para garantir o futuro. —Que cre que habería que facer nese ámbito? Mudar o ensino parece máis ben unha decisión política, non? Evidentemente. A corrección do rumbo ten que vir marcada por decisións de carácter político e tamén teño claro que debe buscar o maior consenso posible. E a Real Academia aí pode xogar un papel -de feito xa o xogou nalgúns momentos históricos- de cara a defender a lingua como esa bandeira fundamental do noso país. —Falaba tamén vostede da proxección internacional e precisamente, xunto co seu nomeamento, produciuse o recoñecemento do papel que Takekazu Asaka xoga na defensa da nosa lingua e a nosa literatura no Xapón. Cre vostede que esa proxección internacional debe ser tamén un obxectivo fundamental ou daríalle prioridade á procura de falantes “na casa”? Aínda que non sexan cousas incompatibles. Non só non son incompatibles, senón que penso que se necesitan, que a proxección internacional danos forza para facer a nacional, e proxectarnos nacionalmente -con este dominio da lingua e a cultura galega nos distintos campos dentro do país- danos proxección internacional. Non son excluíntes, ao contrario, cada un deles aliméntase do outro. E, por certo, eu alegreime moito por Takiño, que é como lle chamamos os amigos a Takekazu Asaka galeguizándolle o seu nome. Alegreime moito porque é un tradutor da nosa lingua ao xaponés e entre as obras que traduciu están algunhas de Cabanillas ou, por suposto, de Rosalía de Castro. —Dá vostede clase en Tradución e Interpretación na Universidade de Vigo e fixo algunhas traducións de obras para Xerais. Supoño que nese ámbito hai tamén un dobre hándicap: conseguir traducir obras da nosa literatura a outros idiomas pero tamén lograr que no noso país se poida ler títulos foráneos na nosa propia lingua, que ás veces é bastante complicado. Si, a tradución é unha esfera fundamental desa proxección nacional e internacional da cultura. Axúdache a amosar en galego produtos literarios e culturais doutras linguas, o que serve como proxección da propia lingua na Terra, e por outro lado tamén é indispensable para proxectar a túa cultura no mundo. Ten unha dimensión fundamental. —Ás veces semella que é tamén a pescada que morde a cola. Din que non se edita en galego porque -por poñer un exemplo- a rapazada le pouco no noso idioma, pero á vez resulta complicado atopar na nosa lingua certos títulos que a esas idades demandan, máis alá da na nosa propia literatura infantil e xuvenil, que sen dúbida é de gran calidade. E non só pasa coa literatura. Penso en idades máis temperás, e está claro que, por exemplo, o papel que cumpriu o Xabarín para a proxección da lingua nese mundo foi decisivo e agora non se está facendo nada, ou moi pouco, nese sentido, se o comparamos co pasado e co éxito que tivo o Xabarín na TVG. Todo o mundo o lembra, é o espello no que nos miramos, pero hoxe non vemos nada similar a iso. Que os meniños non poidan acceder agora a produtos culturais dese tipo no seu idioma é unha cuestión gravísima. —Pensa, logo, que fomos un pouco para atrás nese senso? Nalgúns aspectos parece que si. Neste en concreto, si, desde logo. É dificultoso no noso país, cando queres criar os teus fillos no teu propio idioma, pór ao seu dispor a literatura ou a ficción audiovisual que queiran ver na túa lingua. E iso é un problema. —E a Real Academia cre que está nun bo momento? Porque houbo unha etapa, sobre todo a raíz da saída de Méndez Ferrín, en que as Redes Escarlata, da que vostede é parte, foi moi crítica coa institución. Pensa que foi un mal período xa superado ou hai que seguir pelexando e, precisamente para iso está vostede, para seguir remando? Creo que a etapa da presidencia de Ferrín foi enormemente positiva, seguindo a liña de Fernández del Riego, ou despois de Barreiro. Para min e para moitos, Ferrín é unha referencia indispensable, non só literaria, senón tamén cívica, da Galicia contemporánea. E como saíu Ferrín da Academia foi un proceso realmente triste e lamentable. Respecto ao que penso facer eu dentro da Academia é levar a ela os meus principios e os meus traballos, alí onde sexa necesario e posible. —Cre entón que é unha etapa superada? O certo é que hai novas incorporacións que parecen equilibrar un pouco aquela excesiva, digamos oficialidade, non? Eu vexo as cousas máis calmadas nese sentido, pero non podo contestarche moito máis porque me sinto parte implicada. En todo caso, estou moi honrado e agradecido. —Redes Escarlata parece non amosar nos últimos tempos moita actividade. Redes Escarlata está nun proceso dormente. Actualmente non teñen actividade pero no seu momento foron unha referencia. Defenderon un discurso moi necesario daquela e probablemente continúan sendo indispensables. Ese rigor que precisa a nosa cultura fará seguramente que nalgún momento saian dese tobo. —Na súa creación, Redes Escarlata definíase así mesma como un grupo de persoas que se organizaba para aglutinar a quen compartise unha visión crítica sobre o panorama cultural. Era 2001. Dúas décadas despois, que radiografía faría do momento actual da nosa cultura? É unha pregunta ampla pero en xeral creo que hai un grave problema, que é observar como en ocasións a cultura está asociada ás esferas do poder, no sentido en que, ás veces, notas a falta da base cívica a partir da cal debe nacer a cultura. Porque é un perigo se vén de arriba para abaixo e non de abaixo para arriba. O tecido cívico e cultural que hai en Galicia aínda é moi potente, está vivo e creo que é o que debemos apoiar: hai que desenvolver o movemento que nace das asociacións, das vilas, das comarcas, que é o que pode garantir o vigor e a renovación para a nosa cultura. —Centrándonos na literatura, é preocupante que no país sexa tan complicado poder vivir da escrita, non? Vivir de escribir é complicadísimo. Moi poucos autores ou autoras en Galicia poden facelo actualmente, ou o fixeron na historia. Incluso podemos remitirnos a Rosalía e Murguía, que eran escritores profesionais. Rosalía vivía dalgunha maneira do que escribía e sempre, claro, nunhas condicións moi difíciles. —Xa, mesmo ela o tivo complicado. Rosalía complicadísimo. E Murguía, que combinaba a súa escrita profesional con algún traballo arquivístico. Hai moitas referencias da nosa literatura contemporánea que non puideron vivir totalmente da escrita. Iso está reservado en xeral a eses afortunados best seller... por iso é moi valente quen opta por ese camiño, eu valóroo e admíroo. —Vostede tocou todos os paus: poesía con obras como Libro da vertixe, Fóra do Salgado ou Palmeiras, Piueiros; narrativa con obras como Pensa Nao, que mereceu o Premio Xerais e foi traducida ao inglés; ensaio, centrado nomeadamente na obra de Rosalía e o Rexurdimento; e mesmo fixo edicións tanto obra de Rosalía como da de Méndez Ferrín. Hai algún ámbito no que se sinta especialmente cómodo? Préstanme todos. Dependendo da circunstancia, ás veces síntome máis cómodo nun territorio ou noutro. A escolla do xénero depende do que precise contar. —Volvendo a Rosalía, houbo dúas cuestións moi importantes que apuntou a RAG con motivo do seu nomeamento. Por un lado que vostede traía unha Rosalía anovada, moi conectada co presente. Sempre vindica que a pesar de ser unha poeta do XIX o seu pensamento está de plena actualidade, non? Desde logo. Non pasa o tempo por ela e iso é extraordinario, é marabilloso. É unha escritora do noso tempo que toca as claves fundamentais de todo un pobo, de todo un proxecto que ela dalgún xeito lidera e encabeza. Un proxecto cuns perfís que continúan vivos: os perfís da dignidade, da xustiza, da igualdade, da independencia. Eses valores que ela defendía asociados a un proxecto, a unha lingua, a unha cultura, están vivos. Cando falamos de violacións e dos xuíces acordámonos de “A xustiza pola man”, incluso coa emigración que vivimos na actualidade acordámonos de Rosalía. E, por suposto, cando falamos da dignidade para a nosa cultura, para a nosa terra e para o noso idioma. É dicir, que está viva. Por non falar das grandes encrucilladas do ser humano: da súa soidade, da súa dor. Aí Rosalía está viva como os grandes escritores universais. —A segunda cousa que destacou a RAG é que o seu traballo é moi respectuoso co sentir de Rosalía. E paréceme moi importante porque ás veces semella que se deturpa o pensamento de autores como ela ou como Castelao para moldealos a determinadas ideoloxías. En concreto, no caso dela, vese certo interese en resaltar sentimentos como a morriña ou a soidade por riba da imaxe dunha Rosalía máis loitadora. E creo que esa visión non se dá dun xeito inocente. Claro que modelamos os autores dependendo dos nosos propios intereses, da nosa propia ideoloxía. Eu tamén intento achegar a miña propia lectura de Rosalía. Tanto ela como Castelao están suxeitos a lecturas e, claro, ás veces son lecturas interesadas. Castelao pasaba moitas veces por ser un gran debuxante, mesmo un gran humorista. Destacábase que era un bo escritor pero do Castelao político, ensaísta, do Castelao de Sempre en Galiza, non se falaba. E con Rosalía ás veces pasaba algo similar... e desde o propio campo académico e o campo galeguista! Quen falou de Rosalía como nai santiña foi Cabanillas: foi desde a nosa propia lingua e desde a nosa propia cultura. Ás veces o feito de querer engrandecer os símbolos, canonizalos, fai que esquezamos que detrás deses, digamos “santos”, hai realidades complexas. E, sobre todo no caso de Castelao e Rosalía, realidades transformadoras, que nada teñen que ver con esas estatuas petrificadas que representan os santos. Eles serán santos pero levan no seu pensamento e na súa acción un poder transformador e revolucionario. —Tamén está sendo bastante revolucionario o seu mandato como presidente da Fundación Rosalía, sobre todo polo cambio que se materializou na Casa-Museo e o seu empeño por facer achegar a Rosalía á poboación a través de distintos formatos. Si, é unha forma de popularizar a súa figura e achegala ao pobo. Rosalía non pode pertencer unicamente a unhas elites culturais, literarias ou políticas. Rosalía é un referente popular, e hai que chegar ao pobo. Nese sentido, o que quixen facer como presidente foi abrir a Casa, que ás veces foi vista como unha especie de santuario. E é certo que é un santuario, unha referencia histórica fundamental, pero é unha referencia construída entre todos desde a base do esforzo popular, do esforzo de moitísima xente. E por iso queremos abrila, con iniciativas como o festival Abride a fiestra!, á música, ao teatro, ao cine, á xente do mar, que está encantada de vir navegar coas súas embarcacións tradicionais para facerlle homenaxe, ou con esa alborada que ofrecen gaiteiros do país e do mundo para celebrar o seu nacemento con alegría. —Mesmo botou man da gastronomía. Refíreste, supoño, ao Caldo de Gloria. O que buscamos é que o día de Rosalía se celebre popularmente, nas casas, nos restaurantes, nos colexios, nas fábricas, con ese caldo que é unha lección para saber cales son as orixes humildes do noso pobo e cal era a épica invisible de tantas e tantas mulleres que, con practicamente nada, facíano todo. Iso é tamén Rosalía. Rosalía non está só nos libros, está en cada achegamento ao pobo. —Mesmo antes de ser vostede presidente da Fundación Rosalía de Castro participou en iniciativas como Rosalía 21 que supoño perseguirían ese mesmo obxectivo de achegar a súa obra á xente, nese caso a través fundamentalmente da música, non? Si. Con Guadi Galego e Abe Rábade fixemos o Rosalía 21 que era un espectáculo musical que levamos a Cuba, e que acabou convertido tamén en libro, si. —E o proxecto do Centro de Estudos Rosalianos, como vai? Aquí había un Centro de Estudos Rosalianos que é o edificio que nos queda por reformar. Reformamos a casa, a horta, o xardín, o auditorio e quédanos aquí un edificio de valor arquitectónico pero que está nun estado de conservación moi malo, para o que necesitamos unha restauración que é custosa pero que esperamos poder afrontar nos próximos anos se hai parceiros políticos, institucións, que nos poidan axudar, porque o necesitamos realmente. A Casa de Rosalía é neste momento pequenísima para expor todo o que temos de Rosalía, para a biblioteca que temos de Rosalía, para ordenala, e para as actividades que desenvolve a Casa de Rosalía. —Quixera rematar coa escritora escollida este ano pola Real Academia para ser homenaxeada no día das Letras. Veñen as augas revoltas ante as dificultades para acceder á obra de Luísa Villalta. Non sei se a institución pode intervir aí dalgún xeito... Eu aí si que non podo entrar porque descoñezo esa polémica. O que che podo dicir é que coñecín a Luísa Villalta, admireina, e creo que a decisión da Academia de escollela para o Día das Letras Galegas foi moi acertada. Pero non che podo dicir máis.