A cuestión agraria na Galiza onte e hoxe

Hoxe parece incríbel, pero houbo un tempo no que a chamada cuestión agraria foi un dos principais elementos de discusión na esquerda. Desde os debates da II Internacional, a partir da publicación de dúas obras de Kautsky e de Lenin en 1899, ata as loitas pola terra nas revolucións mexicana e rusa ou nos anos setenta e oitenta en Portugal e Andalucía, a terra foi un reclamo poderoso que remite á polarización entre grandes latifundios e campesiños sen terra e á memoria da precariedade. Tamén parece que é un reclamo, cando menos no mundo occidental, de escasa relevancia na actualidade, nun contexto de fonda desagrarización e da preeminencia dunha agricultura industrializada. Pero estariamos errados pensando que a cuestión da terra foi un problema exclusivo de rexións de grande explotación. Pensemos na pata zapatista da revolución mexicana, e tamén que é un problema que nada ten que ver cos problemas do presente. A historia da Galiza, que é en gran medida unha historia do seu mundo rural, esta deliñada pola cuestión da terra en varias direccións. Facendo un pouco de historia, cómpre lembrar que a Galiza definida como país de labregos, de donos de seu, ten un século de existencia. A loita pola terra, expresada no noso caso desde a loita pola redención foral en mans campesiñas, arrinca da crise do antigo réxime e culmina na consecución da propiedade plena. Un camiño no que a loita antiforista impulsada polo movemento agrarista do primeiro terzo do século XX xogou un papel central. Propiedade veciñal en mans campesiñas Xunto á loita pola redención foral ten unha relevancia similar nos séculos XIX e XX, outra cuestión agraria ligada a esta: a loita pola supervivencia da propiedade veciñal en mans campesiñas. Ambos os dous conflitos forman parte do mesmo proceso, xa que, ao contrario do que indica o mito do individualismo labrego, en contextos orgánicos non hai supervivencia da casa sen comunal. Neste sentido o caso galego é equiparábel a outros similares onde o que estaba en xogo na cuestión agraria era a supervivencia da comunidade campesiña. Cómpre lembrar que a fortaleza da comunidade campesiña, incluso a súa capacidade revolucionaria, estaba a ser reivindicada neses mesmos anos por outra tradición socialista diferente á da II Internacional, a do populismo ruso que tivo como principal figura intelectual a Aleksandr Chayanov. A consecución da propiedade deu paso, sen embargo, durante a ditadura a outra forma de entender a cuestión agraria. Nos debates da economía e a socioloxía agraria e na aplicación das políticas públicas o que se empezou a pór en cuestión foi a viabilidade mesma da agricultura familiar, apuntando á concentración e o incremento da dimensión media das explotacións como mecanismo que permitiría rendibilizar e asegurar o futuro das explotacións familiares na agricultura industrial. Mais o resultado deste proceso acabou poñendo en cuestión este mesmo futuro conducindo á crise actual. Neste contexto de crise está a xurdir nos últimos anos a preocupación por unha nova cuestión agraria, concepto reivindicado no caso español por Manuel González de Molina desde Andalucía. O fundamento desta nova forma de entender a cuestión agraria está na necesaria vinculación que debe existir hoxe entre acceso á terra e manexo sustentábel da mesma. De pouco serve reivindicar hoxe a reforma agraria se o modelo de agricultura que se impón mantén a dependencia dos e das produtores co sistema agroalimentario corporativo e imposibilita a súa autonomía. Calquera reforma agraria debe ser hoxe unha reforma agraria verde. Isto é certo para lugares, como Andalucía, onde a concentración da propiedade é hoxe maior incluso que antes, pero tamén é de moita relevancia para nós. Na Galiza temos unha importante cantidade de terra inmobilizada no monocultivo forestal, que non en bosques A desigualdade no rural ten hoxe moito que ver coa desigualdade entre o sector agrario e o resto da actividade urbana e industrial. Na Galiza non temos cifras de concentración da propiedade elevadas, pero si temos unha importante cantidade de terra inmobilizada no monocultivo forestal, que non en bosques, un decisivo problema de abandono e falla de reemprazo e unha preocupante falla de autonomía alimentaria. Existen políticas públicas que poden axudar a aquelas experiencias, que existen xa, para avanzar en modelos alternativos. Entre as numerosas trabas institucionais que existen, o acceso a terra está entre as máis importantes. Pero o acceso a terra, con mecanismos como o banco de terras, non funcionará sen unha decidida aposta pola transición agroecolóxica que sexa valente e non tan timorata como ata agora. Na resolución desta nova cuestión agraria xógase, en gran parte, o futuro do territorio.