Brasil: o legado de Lula

Entre os políticos latinoamericanos cuxo nome aparece fortemente ligado ao devir do seu país, un dos máis serodios é o de Luiz Inácio Lula da Silva. Un político que, cando remate a presente lexislatura, terá gobernado Brasil en dúas etapas alternativas, unha primeira entre os anos 2003 e 2011, e unha segunda –a actual– que se iniciou no ano 2023 e que, a día de hoxe, non se sabe cando rematará –volverá a presentarse–. Unhas gobernanzas marcadas por unha serie de feitos relevantes que xa forman parte do legado Lula. Entre as accións serodias está a loita decidida contra a fame no Brasil, mediante o programa coñecido como "fame cero" que puxera en marcha nos anteriores mandatos (2003) e que resultou ser un dos programas públicos de máis éxito da historia na loita contra a fame: Brasil saíu do mapa da fame da ONU e, segundo a FAO, conseguiu reducir a inseguridade alimentaria a 2,5 millóns persoas no ano 2024, sacando así millóns de brasileiros e brasileiras da pobreza extrema (37,2 millóns en 2003). Este programa que tiña como obxectivo asegurar a seguridade alimentaria de todos os brasileiros non só consistía na entrega de alimentos, senón nunha rede de políticas públicas que incluían a transferencia de renda, o ensino obrigatorio e a distribución de terras. O acceso a este programa estaba condicionado a que os nenos das familias beneficiarias asistisen á escola e recibisen vacinas. Mais, aínda que Brasil, baixo a presidencia de Lula da Silva, está conseguindo resultados espectaculares na loita contra a fame, o desafío persiste xa que na actualidade (2025), segundo Seguridade Alimentaria, 54,7 millóns de persoas aínda afrontan dificultades de acceso fiable á nutrición. O Brasil presenta unha taxa de emprego alta, de 58%, e un desemprego en descenso, de 5,6%, o máis baixo desde 2012 A redución da malnutrición tería efectos moi positivos na mortalidade infantil. Segundo Unicef, se en 1990 25 de cada mil bebés nados no Brasil morrían antes de cumprir 28 días, no 2024 a cifra foi de 7 por cada mil. En relación á mortalidade antes dos 5 anos as melloras tamén son espectaculares: se no ano 1990 de cada mil cativos nados 63 morrían antes de cumprir os 5 anos, no 2024 a cifra caeu aos 14,2. "Estamos falando de miles de bebés e nenos que antes non podían sobrevivir pero que hoxe poden medrar, desenvolverse de maneira saudable e alcanzar a adultez" (Unicef Brasil). Cae a desigualdade Estes programas tamén contribuíron a que a pobreza e a desigualdade se reducisen de xeito destacado. Se nos dous primeiros mandatos os gobernos de Lula da Silva axudaron a saír da pobreza a preto de 20 millóns de brasileiros, co seu retorno á Presidencia do Brasil ao redor de 8,6 millóns de persoas máis saíron da pobreza entre 2023 e 2024. A pesar diso, aínda que a pobreza se reduciu a mínimos históricos (36,8% no 2021, 23,1% no 2024) segue sendo alta (57,6 millóns de habitantes) pois a posición de partida era moi elevada. En relación coa desigualdade estímase que os programas de transferencia de ingresos (Bolsa Familia) contribuíron decisivamente a que a desigualdade se reducise notablemente e así, segundo o Instituto Brasileiro de Xeografía e Estatística (IBGE), a desigualdade no Brasil en 2024 caeu ao nivel máis baixo dende 2012 grazas a que os ingresos medios per cápita de 40% da poboación máis pobre acadou un nivel récord ese ano. Nas grandes metrópoles, onde era maior, a desigualdade caeu (2024) ao nivel máis baixo da historia (Índice de Gini: 0,534). Neste último caso dous factores contribuíron decisivamente a este resultado: o aumento dos ingresos procedentes de rendas do traballo e o incremento do salario mínimo. A macroeconomía tamén experimentou unha notable melloría en variables claves. Un dos máis grandes problemas macroeconómicos dos estados do Sur global é a alza das débedas externas, que acentuaron a súa dependencia dos bancos do Norte e das institucións financeiras internacionais (FMI, BM) quen os forzaron a seguir unhas políticas –"axuste estrutural"– que agravaron a súa submisión e un menor desenvolvemento. Brasil, cunha débeda externa estimada, segundo o Banco Mundial, de 607.387 millóns de dólares (2024), equivalente a 29% da renda nacional bruta, "reflicte unha relación de endebedamento equilibrada, en comparación con outras economías emerxentes de grande porte". Unha situación que se fortalece por uns servizos da débeda que só consomen 5% da renda nacional, porcentaxe que mostra que "Brasil mantén unha capacidade de pago en niveis confortables" (BM). En relación á riqueza global, hai que subliñar que Brasil vén mantendo nos últimos anos (2021-2025) un notable crecemento medio anual (3,3% do PIB) ao que contribúen os constantes superávit da balanza comercial (2,2%-4% do PIB). Situación macroeconómica que lle permite presentar unha taxa de emprego alta (58%) e un desemprego en descenso (5,6%, o máis baixo dende 2012). Evidencias empíricas que dan fe do gran legado que Lula está deixando no Brasil e en Latinoamérica.