Víctor F. Freixanes, presidente saínte da RAG: "Neste país, moita xente leva a lingua dentro e non o sabe"

Profesor da Facultade de Ciencias da Comunicación de Santiago, xornalista e escritor de longa traxectoria, editor fundamental da historia contemporánea galega, primeiro en Xerais e logo en Galaxia, Víctor Freixanes conclúe unha etapa como presidente da RAG que comezou en 2017.

—Fecha unha etapa longa e produtiva despois de dúas presidencias da Academia. Anteriormente dirixiu Galaxia e, antes, Xerais. Canta xente pode temer que escriba as súas memorias?
Se escribise algo diso nunca o faría con vontade de axustar contas... aínda que podería [ri]. O que si me gustaría é escribir un ensaio sobre a significación da figura do editor, porque un editor é, en certo sentido, un xestor, organizador e difusor do coñecemento. Ten que ser capaz de crear proxectos e ordenalos nun discurso coherente que sexa quen de nutrir a sociedade, de fortalecer o seu espírito crítico e de ampliar a súa capacidade de comprender o mundo no que vive. Existen tamén os editores de mercado, obviamente, pero creo que, sobre todo na edición galega, o que precisamos son editores de cultura.

—En xeral, e case por necesidade, a edición galega tivo que ser cultural, pero unha certa normalización propiciou a multiplicación da oferta e unha maior atención ao mercado.
O mercado é necesario, é o termómetro que che di se acertas ou non. E na Galiza é imprescindíbel achegarse ao público: eu sempre digo que cada vez  que vendemos un libro en galego estamos axudando a construír un cidadán en galego, consciente do que a lingua significa. Iso non está moi lonxe do que pretendían as Irmandades da Fala cando creaban coleccións como Lar ou Céltiga. O galego ten que ser unha vía de coñecemento da realidade, unha forma diferente de iluminala. Porque neste país, moita xente leva a lingua dentro e non o sabe; ou tena arredor e non a escoita. E ao ser consciente dela, a realidade muda.

—Ese interese por conectar co público delata a súa vocación de xornalista. Na RAG, vostede fixo un grande esforzo por manter unha política de comunicación que lograse estabelecer esa conexión coa sociedade.
Eu creo que o que non se coñece non existe. E para coñecer hai que comunicar, e hai que saber como dirixirse ao público. Non podes falar só para os que xa saben o que sucede no teu sector, tes que empregar unha linguaxe que o conxunto da sociedade entenda. Iso non é doado, porque na actualidade existe unha cantidade de información e de estímulos que sobrepasa a capacidade de calquera, o que provoca que moitas veces toda esa información se converta en ruído.

Si que é certo que fixemos un grande esforzo para estabelecer vías de comunicación coa sociedade por parte dunha institución como a Academia. Unha verdadeira política cultural debería ter en conta iso: non tanto estimular a creación -que non digo que estea mal- como preocuparse polas vías de difusión e de distribución. Hai que chegar ao público e ter unha estratexia clara para abrir fronteiras. Se asistes a unha feira internacional do libro, por exemplo, tes que ir disposto a dar a coñecer toda a cultura do país.

—Precisamente a Xunta da Galiza e a Asociación Galega de Editores teñen aberto agora mesmo un conflito no que se desputan representación do libro galego nas feiras internacionais.
Si, pero non é un problema que se dea só no mundo do libro, senón da concepción da política cultural no seu conxunto. Porque o que si temos é unha forza creadora espectacular: no cinema, na literatura, nas artes... Eu creo que, desde o punto de vista da creación, a cultura galega nunca tivo tanto pulo. Mais non acaba de ter proxección, nin exterior nin interior.

Desde ese punto de vista, deberiamos estudar con máis atención fenómenos como o de Tanxugueiras, como se chega ao público non só de aquí, senón tamén o de fóra, o cal, ademais, ten unha repercusión dentro.

—Se falamos de política cultural temos que falar tamén da política lingüística. A RAG, en 2021, fixo un estudo en colaboración co centros de ensino de Ames que constataba que o uso habitual do galego seguía a descender preocupantemente entre a mocidade. Ao día seguinte, conselleiro de Cultura defendeu no Parlamento a política lingüística da Xunta e afirmou que se estaba a reforzar o galego como lingua maioritaria da Galiza. E agora confírmase o que a Academia prognosticara.
O PP fai a lectura que lle convén, pero a realidade está aí. A Academia ten agora como presidente a un dos especialistas en sociolingüística máis respectados dentro e fóra da Galiza [Henrique Montegudo], e ten traballado moito no Seminario de Sociolingüística. A RAG non emite opinións, senón datos reais procedentes de estudos científicos contrastados e documentados. Por outro lado, non estamos descubrindo nada que non poida detectar calquera sen moito esforzo. Todo o mundo ve cal é a situación do galego e niso, os estudos da RAG coinciden cos das universidades, cos do Consello da Cultura Galega, cos da Mesa pola Normalización… Se o Goberno galego quere mirar para outro lado está enganándose e querendo enganarnos.

Unha vez dito isto, tamén temos que subliñar que é moi difícil explicarlle á sociedade que as forzas políticas que a representan non se poñan de acordo para estabelecer un marco de discusión e de reflexión.

—A política lingüística do PP non é que erre, é que vai en contra dun proceso de normalización. A Academia, por exemplo, advertiu da catástrofe que supuña para o galego o chamado "decreto do plurilingüismo".
Foi un salto atrás innecesario e torpe, por utilizar eufemismos. Hoxe todo o mundo sabe -e inclúo a sectores do PP con intelixencia política- que iso está queimado e non ten futuro. Mesmo nos grupos de traballo que organizou a Xunta con vistas a redactar un novo plan de normalización, existe unanimidade: hai que retirar ese decreto. E iso sábeo o Goberno galego.

Outra cousa será o que se faga. Creo que nun tema como este temos que entender que  todo o mundo terá que ceder algo para chegar a unha vía que a sociedade perciba como unitaria. Ás veces dar un paso atrás -sen renunciar aos obxectivos estratéxicos de futuro- permite logo dar varios pasos adiante. Hai que crear espazos de acordo para protexer un patrimonio tan importante como é a lingua.

—Vostede viu ese espírito construtivo nas persoas que se encargan de negociar a política lingüística e cultural?
En persoas concretas si, pero en xeral vexo que as posturas están moi encirradas. O PP cre que por ter maioría absoluta xa pode facer o que lle pete, pero a democracia non funciona exactamente así. Nese sentido sucede o mesmo agora co tema de Altri: non podes despachar un rexeitamento tan unánime dicindo que "estes son os de sempre" ou que se trata de xente "manipulada". O poder ten que escoitar a sociedade porque as cousas adoitan ser moi complexas.

E seguindo co tema da lingua, desde a oposición tamén hai que  entender que o PP conecta cunha maioría obxectiva da poboación e que ten que facer un esforzo para saber comprender o país en toda a súa complexidade. Nese sentido creo que o nacionalismo non acaba de dar ese paso cualitativo necesario para chegar a un sector amplo da sociedade que nos permita poñer en práctica aquilo que dicía Camilo Nogueira: "Se algún día gobernamos temos que saber que debemos gobernar para os que non pensan coma nós".

En todo caso, penso que hoxe sería unha lección para todo o conxunto da sociedade que as forzas que a representan no Parlamento, que é a sede da soberanía, fosen quen de facer unha declaración conxunta sobre a importancia da lingua para a construción do futuro deste país. En termos de identidade, mais tamén de economía e de progreso material. O mundo lusófono non é un actor menor dentro da política internacional.

—Quizais nunca definimos con claridade cal é a nosa relación con ese mundo lusófono. Sempre se fala deste tema cunha certa ambigüidade.
Eu creo que está bastante ben definida, outra cousa é que consigamos acadar obxectivos. Desde moitas instancias -a Academia, o Consello da Cultura e outros- tratamos moitas veces de achegarnos a institucións portuguesas e brasileiras que poidan entender o noso discurso. Mais existen moitos problemas: nós non temos un estado, nin posuímos, polo tanto, as ferramentas que pode ter un estado. E daquela xorden moitas interferencias que por razóns políticas ou burocráticas complican os acordos.

—Agora vai ter moito tempo libre. Podemos esperar que retome a súa carreira literaria?
A min gustaríame volver recuperar a escrita, pero a literatura que eu fago precisa dunha actividade continua. Levo escribindo un artigo semanal en La Voz de Galicia, un xornal no que entrei con Francisco Pillado, desde 1976. E sigo por disciplina, por non perder a man. Mais a novela é unha carreira de fondo. Teño gardados un par de bocetos, pero non sei se algún sairá adiante, porque se non aproveitas o primeiro impulso, despois é difícil retomar o pulso.

—Literatura e xornalismo: dous motores da escrita complementarios

Victor Freixanes, cuxos primeiros libros supuxeron un revulsivo para a literatura galega da época (O triángulo inscrito na circunferencia, O enxoval da noiva, A cidade dos Césares...) revela que está recuperando unha serie de contos que saíron en publicacións de pouca difusión para reunilos nun volume que editará Galaxia.

"O que eu escribo non está moi na onda do que se fai agora", di.  "A min gústame moito a filosofía das relixións, a socioloxía da historia... e acabo meténdome en proxectos que ás veces resultan un tanto disparatados, como o Enxoval da noiva".

A Freixanes móveno igualmente a súa vocación literaria e a súa pulsión xornalística. "Xornalismo e literatura van da man desde os inicios da prensa. As mellores pezas de xornalismo teñen sempre unha compoñente literaria que non só eleva o seu valor estético, senón que as converte en máis eficaces. Aínda que os obxectivos e os condicionantes son diferentes, en ambos casos trátase de explicar o mundo con palabras".