Rosalía-Pilar García Negro: un diálogo crítico

Ao longo de máis de 40 anos, Pilar García Negro ten dedicado unha grande parte do seu labor investigador a analizar en profundidade a obra de Rosalía de Castro, o que se ten traducido nunha extensísima produción bibliográfica, tanto de carácter estritamente científico como divulgativo, que aparece recollida en publicacións de moi diferente tipoloxía. Desde libros a colaboracións en monográficos, en revistas especializadas, comunicacións en congresos ou colaboracións en xornais de todo tipo... todos eles teñen sido espazos utilizados pola profesora García Negro para levar adiante o seu intenso traballo de reinterpretación da obra rosaliana, até o punto de podermos afirmar que este labor ten contribuído de modo substancial a construír a visión renovada que temos hoxe sobre obra de Rosalía de Castro. Conscientes de que este amplísimo corpus de estudos era, en si mesmo, merecedor, de atención crítica, no Grupo de Investigación Lingüística e Literaria (ILLA) da Universidade da Coruña decidimos organizar un volume que, se ben, por unha parte, ten como obxecto facilitar o acceso do público xeral aos traballos rosalianos da nosa admirada colega, por outra e, sobre todo, foi concibido como homenaxe e recoñecemento colectivo ao seu importante contributo científico. Así, Intenso e solidario feminismo configúrase como unha antoloxía de estudos rosalianos publicados por García Negro ao longo dun amplo período temporal, entre 1980 e 2022, desde os inicios do seu labor investigador até a actualidade. Preséntanse quince traballos que consideramos representativos dos núcleos de interese da súa autora mais tamén, na súa maior parte, de difícil acceso para o público xeral a día de hoxe: nuns casos por seren artigos antigos, publicados no seu día en soportes informais ou en libros xa descatalogados; noutros, por estaren incluídos en publicacións de tipo académico, non sempre de acceso aberto e, por tanto, dificilmente accesíbeis para o público xeral. Acompáñanse dunha ampla bibliografía de materiais de tema rosaliano publicados por García Negro que, porén, non é exhaustiva pois non se inclúen os numerosos artigos que a autora ten publicado en revistas e xornais ao longo destes anos. O volume conta, ademais, cun epílogo da profesora Kathleen March, ilustre rosalianista, recoñecida a nivel internacional. Rosalía, unha feminista vista por Pilar García Negro En calquer caso, o propósito deste volume é oferecer a posibilidade dunha lectura secuencial dos traballos da profesora García Negro, o que permite obter unha visión integral do seu discurso crítico en relación coa obra de Rosalía de Castro e constatar a relevancia da súas achegas interpretativas no ámbito do rosalianismo. Os primeiros textos seleccionados corresponden á década de 80 do pasado século e teñen todos en común, independentemente do seu rexistro divulgativo ou académico, a vontade de presentar unha imaxe de Rosalía e unha lectura da súa obra diferente á que naquel momento estaba asentada, tanto no nivel académico como no imaxinario colectivo. Así, o estilo e ton destes primeiros ensaios, fundamentalmente orientados a un público xeral, están condicionados polos soportes en que aparecen publicados (folletos ou cartafoles onde se mesturaban os textos ensaísticos con escolmas de textos da propia Rosalía), concibidos coa finalidade expresa de convidar á lectura e valorización da nosa escritora nacional. Por outra parte, é importante non minusvalorar o impacto destas publicacións promovidas por partidos políticos ou organizacións sindicais e culturais, pois, a pesar do seu aparente carácter informal, tiveron unha moi ampla difusión e notábel influencia entre amplos sectores do profesorado e do público lector galego. De facto, dous dos artigos apareceron no seu día sen asinar (aínda que a súa autoría resulte máis que evidente) en publicacións deste tipo. É o caso de "Rosalía: a muller e a escritora", publicado en 1980 no cartafol As mulleres galegas polos nosos dereitos, editado pola Comisión da Muller da AN-PG e que cinco anos máis tarde vai ter unha 2.ª edición baixo o título Reivindicamos a Rosalía, primeira feminista da nación galega, editado neste caso por Mulleres Nacionalistas Galegas (BNG); e tamén de "Rosalía de Castro, a nosa primeira escritora nacional", publicado sen sinatura en maio de 1985 na Unidade didáctica: Rosalía: realidade e xenio, elaborada polo Colectivo de mulleres ensinantes en pro da coeducación, da Coruña. Este folleto, que tivo unha abondosa distribución, puido ser editado grazas á axuda económica dun variado conxunto de institucións culturais, pedagóxicas, sindicatos, agrupacións feministas etc. A obra da primeira feminista da nación galega, a análise no libro de Pilar García Negro Neste mesmo ano, publica "Rosalía: unha lección para hoxe" na revista Festa da palabra silenciada e "A orixinalidade de Rosalía", incluído no volume colectivo Rosalía de Castro, unha obra non asumida, promovido pola A. C. Alexandre Bóveda da Coruña (en que colaboraron tamén Ana A. Souto, R. Carvalho Calero, Miguel A. Fernán Vello, Teresa Navaza, Pilar Pallarés e Francisco Rodríguez). Foi este un conxunto de estudos de notábel influencia entre un amplo sector de público (e non só do ámbito académico) no tempo da súa publicación na medida en que contribuíu a revelar unha imaxe diferente da escritora. Na liña de fornecer unha lectura moito máis reivindicativa e transgresora, García Negro desenvolve máis amplamente as liñas mestras esbozadas nos textos anteriores: a revisión dos tópicos desvalorizadores que lastraban (algúns deles aínda hoxe) a interpretación da obra rosaliana ou expón a súa tese (naquela altura, absolutamente novidosa) de ser Rosalía cunha muller culta, escritora con consciencia de tal e clara vontade se dedicar a esa actividade de modo profesional. Unindo a estes fíos a reflexión sobre a conciencia do idioma, a autora elabora unha primeira achega ás liñas fundamentais da poética rosaliana que exemplifica a partir dos dous poemarios en galego da autora. Tamén en 1985, no congreso internacional Rosalía de Castro e o seu tempo, aquel encontro que marcou un punto de inflexión no proceso de reavaliación da obra rosaliana, Pilar García Negro puxo o foco nunha das novelas da escritora, Flavio, unha obra completamente desvalorizada pola crítica naquel tempo. En "Rosalía á luz de Mara", a estudosa aproxímase por vez primeira a un tema sobre o que vai volver en estudos posteriores: a reflexión sobre a posición autorial, con todo o que que implica de problemática relación entre mulleres e escrita. Nesta liña de afirmación do carácter feminista do discurso rosaliano é onde cabe situar os seguintes artigos incluídos no volume: "Rosalía de Castro: o valor dunha pioneira" (2003), "De Rosalía de Castro ás escritoras actuais: seguimento e contradición" (2004) ou "Una feminista en la sombra" (2005), publicado na revista Arenal. Nel, García Negro ocúpase de diseccionar as razóns que levaron á construción do contramito rosaliano, daquela imaxe terxiversada e reducionista que tan poderosamente se estabeleceu non só como metonimia da Galiza, senón tamén das mulleres no seu conxunto, sobre as galegas e, aínda, sobre o subconxunto escritoras. Fronte a esta valoración, a autora propón a necesaria reavaliación da obra rosaliana a partir da súa preocupación feminista, aspecto que, afirma, constitúe unha especie de columna vertebral arredor da que a escritora articula discursos poéticos e narrativos. Finalmente, tras insistir no carácter transgresor, librepensador e radical que nos transmite a produción de Rosalía, conclúe que o seu feminismo é correlato lóxico da súa posición vital, filosófica e política. Pilar García Negro: “A virtude do xenio rosaliano é quen de converter estes primeiros ensaios e tentativas en obra feita e dereita" Afondando nestes temas, publica en 2010 "Historia xinocéntrica na obra de Rosalía de Castro: foro e faro" (no monográfico dedicado a Rosalía pola revista Festa da palabra silenciada) e "Rosalía de Castro, a fascinación de descobrir o coñecido", onde resitúa a obra rosaliana a partir de tres acepcións de xénero. Así, analiza a escritora como inauguradora do ensaio en tanto que xénero literario; como reveladora da cuestión do xénero, no sentido sexual-identitario e, por último, como contestataria da semántica masculin(ist)a na ordenación do mundo e da sociedade. Outros traballos constitúen magníficos exemplos de relectura interpretativa da obra poética rosaliana a partir a escolla dun tema determinado; é o caso de "O ceo desde a terra na obra de Rosalía de Castro" (2011) que se centra na análise de textos que permiten afirmar a relixiosidade heterodoxa de Rosalía ou de "'Estranxeira na súa patria', de Rosalía de Castro: a identidade negada na propria terra" (2015) onde se achega ao tratamento do tema da soidade e o isolamento como expresión da desolación autorial. Por último, en "Iusfeminismo de Rosalía de Castro como refundación de la 'auctoritas': autor, autoría, autoridad" (2014), recupera algúns dos temas que foron o cerne do seu ensaio O clamor da rebeldía. Rosalía de Castro: ensaio e feminismo (2010) e centra a súa exposición na análise das reflexións da autora a respecto da posición autorial, ao tempo que redefine o paradigma de autoridade. Nesta liña, en "Un retrato de Rosalía de Castro a través de su correspondencia" (2017) García Negro retoma esta reflexión a partir da análise das cartas conservadas da autora (como é sabido, moi poucas) que vai complementar coas referencias á correspondencia oblicua, isto é, a dirixida ou que se refire a ela. A través destes textos constata a explícita vontade da escritora de intervir nos debates abertos no seu tempo en relación ás normas establecidas e aos cánones vixentes, tanto no plano literario, como no social e político. Coa "Introdución" que antecede a edición de Follas Novas (2022) que a propia estudosa preparou para a Fundación Rosalía de Castro, féchase o volume Intenso e solidario feminismo. Estudos rosalianos. Un conxunto de estudos que nos permiten constatar, máis unha vez, a orixinal, ao tempo que profunda, lectura da obra rosaliana que Pilar García Negro nos ten ofrecido ao longo destes máis de 40 anos e que ten contribuído de maneira capital á reintepretación da obra da nosa insigne escritora.