Quitar o po á historia

"Apenas entendín á xente, e moito tiña que aprender. (…) Pero non escribes? Non. Escoito". Dorothé na vila, documental de Alejandro Gándara e Olaia Tubío, 2020. O 6 de setembro finaba Dorothé Schubarth. Dedicou 10 anos da súa vida a percorrer Galicia para recoller a música que se transmitía, que se improvisaba, que se aprendía, de boca a boca, sobre todo entre as mulleres. Música para a festa, para o traballo, para acompañar os encontros. Romances, cantos de Nadal, nanas, regueifas… Schubarth apañou unha memoria que, como se amosa no documental de Gándara e Tubío, a certa idade provoca unha mestura de vergonza e orgullo, pesar e ledicia, segundo o ánimo das súas informantes. Ás veces as emocións porfían en borrar a memoria. Durante os días que seguiron á morte da musicóloga, apareceron obituarios, lembranzas para Schubarth que salientaban este labor inconmensurable. Porén, non podemos esquecer que o Cancioneiro popular galego, elaborado xunto a Antón Santamarina, non é doado de conseguir. Malia ser denominado como a Biblia da música tradicional galega está descatalogado e semella unha peza de arquivo, igual que as cintas e os cadernos que recolleron a súa investigación. Mulleres ninguneadas A memoria, demasiadas veces, semella algo fráxil, algo que teima en coller arañeiras nos estantes e nas cabezas. Para que isto non ocorra hai quen teima en quitar o po á historia. (Como Dorothé Schubarth, Aurora Marco, Marga do Val, Carmela Sánchez Arines, Isabel Rei… poderíase facer un artigo que só fose unha listaxe). A historiadora Encarna Otero tamén leva anos re-descubrindo e re-situando a memoria colectiva das mulleres, pois, como salienta "unha historia sen mulleres é unha historia falsa". Ante os seus ollos, a través dos seus ouvidos, entre os seus dedos foron pasando vidas: as irmás Fandiño, as mulleres do wolframio, as lavandeiras, as obreiras… todo desde unha ollada de xénero. "É unha obriga que temos cara nós mesmas para ter referentes". Porén, esta tarefa non é doada. Hai que escaravellar, sachar, abrir camiños. "As mulleres foron ninguneadas a nivel laboral, cultural, social… por unha sociedade masculinizada e machista", polo que para atopar as súas pegadas hai que recorrer a historias de vida, ás fontes orais. "A historia oral é un mundo aberto totalmente. Ten moitas capas". Ir unha a unha require "facelo con rigor, pois a memoria é moi selectiva, sobre todo ao falar con xente dunha certa idade, porque temos tendencia a esquecer as cousas malas, a conservar as boas e incluso magnificalas". A historiadora recoñece que, malia que moitas mulleres si que conversan de boa gana con ela sobre o pasado, non todas as fontes están dispostas, xa que "non temos práctica de falar en público e hai que crear o ambiente propicio para que conten". (Algo que, como se amosa no documental, tamén coidaba Schubarth cun mimo natural). Despois hai que contrastar estas historias, ir dunha fonte a outra para afianzar a súa verosimilitude. A isto hai que sumar que "a documentación existente dá moito traballo porque está principalmente nas fontes secundarias: fotografías, prensa, arquivos notariais…". Hai que ir dun medio a outro. Moitas veces os seus nomes están ocultos tras descricións físicas, de personalidade, de parentesco, polo que recuperar esa identidade é complexo. (Algo que tamén sinala Aurora Marco). Os xeitos de traballar e de investigar cambiaron ao ritmo que mudaron os tempos, as tecnoloxías, as fontes, mais a meta semella ser a mesma Transmisión interxeracional Con toda esta documentación gravada (en imaxe e voz), fotografada, fotocopiada, anotada… créanse os arquivos documentais para que as que veñen detrás poidan seguir buscando. "Eu non concibo un traballo que non sexa para abrir portas", afirma Otero. Os xeitos de traballar e de investigar cambiaron ao ritmo que mudaron os tempos, as tecnoloxías, as fontes, mais a meta semella ser a mesma. "O relevo está garantido, hai moitas mulleres novas investigando. O que me preocupa é que os tempos parecen amosar posturas moi conservadoras, e as mulleres son as primeiras en caer, pero tamén se acaban erguendo". Agora queda que esta memoria se reflicta nos plans de estudo da educación obrigatoria, garantido así a transmisión interxeracional. Como tan ben se reflicte no traballo de Gándara e Tubío, algo que penaba a Schubarth era ver como, ao morrer os vellos, desaparecía todo un coñecemento e, con el, un mundo. A memoria parece que se afasta, pero sempre haberá alguén que teime, con constancia, en facernos lembrar. Así non perderemos a dignidade, a consciencia de persoas e de pobo. Así non esmorecerá esa raizame tan necesaria para soster unhas follas fortes e vizosas.