'Onde o mundo se chama Celanova' dende hai cincuenta anos

Ligando coas circunstancias que determinarán un decisivo cambio de rumbo na poesía galega contemporánea, en 1975 Celso Emilio Ferreiro tiraba do prelo a súa derradeira grande obra poética, Onde o mundo se chama Celanova. Constitúe a confirmación do quefacer dun clásico que, dende había catro décadas, iría construíndo un singular artefacto literario que o levou a acadar os máis altos cumes de divulgación e recoñecemento dunha obra que nunca deixa de latexar. Aquí a voz poética reincide nos vellos temas e teimas que decote están presentes no conxunto da súa produción. E, ao tempo, espéllase nela o trafego e a reelaboración de textos xa aparecidos en libros anteriores. Froito da transversalidade dun corpus total sometido a diferentes modulacións en función das marcas do vivir. A voz poética reincide nos vellos temas e teimas que decote están presentes no conxunto da produción de Celso Emilio "O meu pais/ é pequeño,/ pro chega/ deica/as estrelas" son versos dun poema manuscrito, datado en 1972 en Caracas –incluídos na edición realizada d'O Cabronario– que valen para pór en evidencia boa parte dos contidos deste libro publicado hai agora cincuenta anos. E para enxergar a circularidade do traballo intelectual dun escritor decote comprometido co seu tempo. Iniciada no vaticinio arelante da proclama política –de recoñecemento ao labor do Partido Galeguista– que recolle o seu editorial "O nacer" do semanario Adiante (Celanova, xaneiro de 1933) –cuxo nome, coma un inadvertido autógrafo, segue esculpido, á espera de maior visibilidade, na fachada do mosteiro–: "É perciso que Galiza amostre o perfil rexo e inconmovibel da sua persoalidade, pra que non lle sexan negadas unhas liberdades secularmente areladas". A circularidade dunha obra unitaria que se estende, entón, deica a chave de ouro identitaria que abre estoutro seu derradeiro poemario: "Nacín (modestia fóra)/ nun lugar onde o mundo/ se chama Celanova". Dende a recapitulación dos avatares da existencia, a voz poética realiza un inventario de circunstancias: "(Como brasa mortiza/ ten sido a miña vida,/ como brasa mortiza dun rescaldo". Se ben, continuando con esta imaxe da volatilidade, ten de ser a resistencia o transcendente epitafio da "Nota necrolóxica" –Cimenterio privado (1973)–: "O lume que alampea/ xamais o veredes morto". Legado liberador Na entrevista n'Unha ducia de galegos facía referencia ao carácter dinámico da escrita, a que a poesía tiña que casar coa actualidade. En consonancia, na Enciclopedia ilustrada de Ferrín arraiano, a propósito do libro de 1975, o autor de Vilanova indica: "Pode que eiquí haxa unha maior insistencia, provocada polo paso do tempo, porque vai vello e mira un pouco máis para atrás". Así a evocación, en "Paisaxe con figura": "E véxome rubir, neno que eu era,/ montado nun burriño, costa enriba,/ camiño de Acebedo onde mouraba/ toda a infancia miña.// No outo de Penagache branquexaba a neve/ e morría o outono". A completa identificación, dende a distancia, coa "Terra": "Todo o meu ser está l[e]igado á terra,/ sábeme a terra todo na memoria,/ terra o camiño, terra a miña historia". A voz de "O estranxeiro" que se sente: "Quero acougar nunha terra/ i ando a buscar unha patria,/ senlleira e ceibe, que teña/ un ledo vento de gaitas,/ unhos homes de alma ergueita,/ unha lingua proletaria/ que se fale sin xenreiras". Na lembranza de "O meu val", canda a evocación dun locus amoenus natal, transporta a imaxe á visión do humano: "Nunca en ningures vin verdes mais puros,/ tan vizosos outeiros, tantas mozas/ de ollada azur,/ andando cun mencer de corzas novas". Nas conversas que establece no apartado "Moraima: diario de a bordo" a complicidade coa súa dona contrapón –en "Sin final" –a negatividade de "Un país onde o vento/ se chama medo" coa apelación á liberdade –"Maio 1972, I"–: "Colleronme preso un día,/ outro non me collerán". Por iso, no legado liberador que ofrece o seu verbo, resulta ben significativo o contido do poema, titulado, de forma explícita, "Procrama ós meus veciños", no que se alude, de xeito simbólico, ao fulgor e ás tebras do marabilloso espazo orixinario celanovés: "Por ise rostro craro,/ no que se miran todas as estrelas,/ pasan sulcos de luz estremecida,/ cantigas de mencer, noites de pedra". Mais é na ceibadora apelación ao inconformismo –"Afía o teu lecer, a espada afía"–, onde cobra sentido pleno o valor satisfactorio da consciencia: "Cando surrís, libéraste. Só saben/ surrir aqués que levan a esperanza". O cincuentenario desta obra deberíase converter en motivo para visitar e achegarse á produción poética da área que nuclea Celanova, das máis fecundas na dimensión creativa no occidente peninsular.