O obxectivo de Antón Beiras retrata a dignidade do traballo do pobo

Na Terra Chá, no concello de Muras, existe unha pequena aldea, de nome case ornitolóxico, As Aguias, na que se agrupan unha media ducia de casas. Na década de 1950, unha delas, a de Pascual, contaba cunha malladora, que levaba por distintas eiras para que a veciñanza realizase a malla. Próxima á de Pascual estaba a casa familiar da mestra e pedagoga Antía Cal, que adoitaba pasar o verán alí xunto co seu home, o oftalmólogo galeguista Antón Beiras García. En 1957, Beiras, consciente de que traballos como o da malla estaban a desaparecer polos acelerados cambios que sufría o rural galego, quixo retratar a malla coa súa cámara. Aquelas fotografías permaneceron inéditas até o de agora, que saen á luz descubrindo non só un monllo de imaxes que documentan a identidade galega da época, senón tamén un fotógrafo cunha sensibilidade exquisita cuxas imaxes destacan polo coidado dos encadres e por un refinado uso da luz e da escala de grises. A mestra que ensinaba a amar Galiza O pasado 24 de xullo botou a andar o Legado Activo Beiras Cal, unha iniciativa coa que se pretende dar continuidade ao legado que deixaron Antón Beiras e a Antía Cal. E fíxoo, precisamente, coa inauguración dunha exposición, A malla de Pascual, que poderá visitarse na propia aldea das Aguias até o vindeiro 27 de outubro e que exhibe unha escolma de 35 imaxes daquela serie que fixera Beiras no verán de 1957. Arte e documento Os negativos permaneceron 67 anos sen saír á luz até que, á morte de Antía Cal, a familia comezou a inventariar o legado do matrimonio. Debido ao tempo transcorrido, foi necesario restauralos e dixitalizalos, e o resultado sorprendeu a todos pola calidade das fotos e pola concisión do proxecto, nunha época na que non era habitual emprender unha serie documental desde unha perspectiva artística. "A intención artística destas fotos é evidente, sobre todo porque nalgunha delas pódese intuír unha certa posta en escena", explica a escritora Carme Varela, unha das promotoras da exposición, en conversa con Nós Diario. "Hai dous tipos de imaxes. Unhas que retratan o traballo puro e duro, nas que Beiras simplemente deixa facer e vai tirando fotos. Examinando os negativos, constátase que vai probando sobre unha mesma escena, cambiando o foco e a perspectiva para ver diferentes resultados. E logo hai fotografías dos momentos de descanso, dunha maior socialización, e aí é onde se albisca que existe unha certa composición moi preparada, menos espontánea que nas fotos do traballo". "O sentido da oportunidade está presente, pero non condiciona o valor das fotos", concorda o crítico de arte Carlos L. Bernárdez, autor dun dos textos do catálogo. "Cando vin as fotos por primeira vez sorprendeume moi positivamente non só a enorme calidade que teñen, senón que se inscriben nunha tradición de modernidade que vén das décadas de 1920 e 1930 e que encaixa co movemento renovador que sintonizaba a cultura galega coa modernidade europea e americana, mais velando por manter a identidade nacional. Nese sentido, comparte moitos trazos coa imaxe da revista Galicia Emigrante, que sen dúbida Beiras coñecía, ou coa obra de José Suárez e de Carlos Velo que, coma el, participaban da idea de crear unha imaxe galega liberada dos tópicos costumistas". O interese pola fotografía e o cinema de Beiras, en todo caso, xa era coñecido a través de documentais como Pelerinaxe lírica aos lugares Rosalianos 1951 ou as pezas que exhibiu o Museo de Arte Contemporánea de Vigo, baixo o título de Rescatada e que operaban como un contra NODO destinado á cultura galega no exilio. "Antía Cal sempre contaba que, cando eran mozos, Beiras dáballe todos os cartos que sacaba da clínica para un fondo que tiñan destinado a aforrar para poder casar. Pois ben, a primeira vez que sacaron diñeiro daquel peto foi para comprar unha cámara de fotos, xa que el argumentaba que, se ían casar, terían que documentar a súa vida en común", relata Varela divertida. A modernidade en marcha Mais ese afán documentalista tería un destino máis serio. Varela chama a atención sobre o momento histórico que retrata Beiras, unha época de transición cara a unha maior mecanización dos labores agrícolas. A Irmandade pola Sanidade Galega homenaxea a Antón Beiras "O historiador Bruno Esperante sinala que nesa altura, comezaba a abandonarse o cultivo de trigo e centeo, substituíndoos por plantas forraxeiras para o gado. El cre que Beiras era consciente de que aquel xeito de facer a malla estaba xa en vías de extinción, e quixo deixar constancia daquela forma de traballar", apunta a escritora, que, ao tempo, salienta que a modernidade xa estaba en marcha: "Aquelas rudimentarias malladoras que se transportaban por pezas nun carro de vacas, supuñan un enorme adianto a respecto dos tempos en que a malla se facía a man". "As desta mostra son imaxes que permiten percibir espazos en transformación, con usos sociais en plena mudanza, ás que se podería aplicar o que Fernand Leger dicía en 1923 a respecto da beleza do fragmento, cando se refería a que había que capturar o valor plástico dos anacos da vida e dos obxectos comúns", engade Bernárdez. Contado desde dentro Pero sobre todo, o grande achado destas imaxes está na dignidade que lle outorgan ao traballo da xente do agro galego, unha imaxe moi afastada do folclorismo que se adoitaba dar naquela altura. "Beiras parece querer aplicar o que sinalaba Luís Seoane sobre recoller da realidade galega a verdade da vida dos nosos labregos e mariñeiros e a súa mentalidade", propón Bernárdez. "El ten unha clara vontade estetizante -por exemplo, cuns contrapicados que evocan o documentalismo soviético sobre o mundo do traballo- pero non desde unha actitude distanciada, desde fóra, senón desde dentro, con plena consciencia de que el mesmo forma parte dese mundo e, polo tanto, cun enorme respecto por ese enorme nós colectivo co que se identifica. Mesmo reflectindo unha enorme alegría de vivir, que atopa na autenticidade do espazo comunal e que se transmite a través da beleza das persoas que protagonizan as fotografías ". O OUFF recupera a "obra mestra non recoñecida" de Carlos Velo