Muller e música clásica: avances e desafíos

En 2018, participei nun estudo sobre a situación da muller na música en Galicia por encarga da Asociación Galega de Profesionais da Xestión Cultural, un tema obxecto de pouca atención e no que queda aínda un longo camiño por percorrer. A elaboración do dito informe topouse coa escaseza de estudos de xénero referidos a Galicia e de estatísticas das que tirar algunha conclusión preliminar sobre o papel da muller no contexto da industria musical. Tivemos, pois, que botar man de datos extraídos da propia experiencia, abalados por estatísticas tiradas dunha mostra dalgúns dos festivais máis relevantes, de materiais existentes na rede, estudos feministas aplicados ás artes escénicas e monografías sobre musicoloxía feminista, para ter unha visión xeral sobre a que comezar a traballar. Se ben a muller na música estivo sempre máis presente do que poida parecer, os métodos historiográficos empregados pola musicoloxía borraron, en gran medida, a súa pegada. As mulleres eran consideradas irrelevantes artisticamente polo simple feito de seren tales. O exercicio da música por mulleres, en determinadas épocas e contextos sociais, quedaba reducido a certos ámbitos, sendo vetadas noutros. O papel da muller na música vén sendo obxecto dos estudos feministas desde hai relativamente pouco e trátase dunha materia controvertida. Moi lonxe da igualdade En xeral, podemos afirmar que a situación da muller na música está moi lonxe da igualdade con respecto aos homes, por máis que se teña avanzado moito. Aínda que a igualdade de dereitos é xa, no plano discursivo, un valor fóra de toda controversia e unha aspiración que goza de total lexitimidade, este principio non transcende como debería á hora de aplicalo. As intérpretes femininas achéganse máis á paridade na música clásica que nas populares A infrarrepresentación das mulleres na música afecta a todos os ámbitos posibles, tanto ao da execución (presenza nos festivais de mulleres solistas, mulleres cabeza de cartel, número total de intérpretes femininas) como ao da propia industria musical en toda a cadea produtiva, e resulta especialmente visible a chamada segregación horizontal ou tendencia a encadrar as mulleres en certos papeis estereotipados, así como a segregación vertical, ou escasa presenza das mulleres nos postos directivos das empresas do tecido musical. Na música clásica, en particular a galega, se ben se repiten os mesmos esquemas, obsérvanse algunhas particularidades. Sorprendentemente, e segundo os datos analizados en 2018, observábase como as cifras da participación de intérpretes femininas se achegaba moitísimo máis á desexada paridade na música clásica que nas populares. As programacións semellan ter certo tacto pola revisión e ampliación do canon musical e visibilización do traballo das compositoras ao longo da historia, incluída a música contemporánea. Ademais, en Galicia, instrumentos tradicionalmente asociados aos homes, como o órgano ou os instrumentos de vento (neste caso pola relevancia das bandas), son asumidos con naturalidade como instrumentos sen marca de xénero. Mais isto non debe inducir a engano, a situación da muller na música clásica dista moito de ser boa. A presenza da muller segue a ser numericamente inferior en todos os ámbitos e continúan a perpetuarse os estereotipos de xénero sobre certas familias de instrumentos ou traballos na industria musical. No ensino, a presenza de mulleres é elevada, mais están infrarrepresentadas nos cadros directivos dos centros, especialmente nos de dirección e, na composición ou na dirección orquestral, rexe unha clara desigualdade. Teito de cristal Pero existe ademais outro fenómeno, que é o da interiorización da inferioridade por parte das mulleres, que fai que elas mesmas se autoimpoñan un teito de cristal que contribúe á súa invisibilización. As críticas en relación ás mulleres son habitualmente máis severas que con respecto aos seus colegas varóns, o que provoca a busca da lexitimación e valorización do traballo na colaboración con outros homes, que acaban acaparando o protagonismo. Son poucas as mulleres que lideran os seus proxectos. Se o fan, adoita ser entre mulleres, pero non entre homes, pouco dispostos a poñerse ás ordes dunha muller. Os atrancos que se van xerando no exercicio da profesión musical son tantos, que fan que as mulleres rematen adaptándose aos estereotipos habituais co ánimo de non ser pioneiras, ante o custe persoal que isto reporta e a escaseza de modelos doutras mulleres nas que mirarse. Son moitos aínda os cativerios das mulleres na música. Merecerían unha análise moito máis profunda, mais non resta xa espazo.