Lois Diéguez: "Coñecer Lugo non é só ver os seus monumentos máis grandes"

É un dos autores galegos contemporáneos que máis ten traballado a literatura de viaxes. Aí están os seus libros nos que percorre a Ribeira Sacra ou Siria. Nestes casos que pesa máis o Lois Diéguez viaxeiro ou Lois Diéguez o escritor? Coido que non se poden separar, pois as dúas vertentes forman parte da narración, das vivencias, das personaxes... Este libro dos tesouros de Lugo xoga, mesmo, con personaxes reais ou ficticias de novelas doutros escritores e escritoras que teñen relación coa cidade. O canto do muecín é unha novela longa desenvolvida en Siria na que as personaxes forman parte da mesma paisaxe, ou costumes ou culturas. Unhas están metidas nas outras, e relaciónanse entre si compartindo de modos diversos a visión do mundo desde perspectivas culturais diferentes. Ao final, viaxar, cando se vive como creación e non como turismo, é unha novela de aventuras plenamente aberta a todo. En Viaxe ás terras encantadas de Lemos están estes criterios fervendo e relacionándose entre si dunha forma profunda. As persoas non somos seres illados no que podiamos chamar a nosa especie, porque ela nace e fórmase da Terra, da nación propia, de sentimentos con características variadas, que son quen dan riqueza á paisaxe, do idioma que sempre pon luz ás nosas vidas. Eu, que non era un amante formado dos desertos árabes ou musulmáns, acabei amándoos tanto como podo amar os nosos montes máxicos do Courel, ou o mar revolto do Arco Ártabro. Toda novela, toda poesía leva directa ou indirectamente a algún tipo de viaxe, mesmo interiormente nas paisaxes que cada unha temos no noso corpo, no cerebro e no corazón. Agora con esta segunda edición de Lugo, a cidade dos tesouros encantados (Engaiolarte) viaxa e exerce de guía da cidade onde viviu tantas décadas, con que queda dela? Así é. Teño viaxado moito, iniciándome con dúas persoas que quixen e quero un montón, o poeta Manuel María e o museólogo e pintor Felipe-Senén, porque me abriron os mundos para velos desde a base inicial do meu propio, pero abrindo moito este. “Se queres coñecer o outro, a outra, míraa cos seus ollos”, sería a filosofía. Coñecer Lugo non é ver só os seus monumentos máis grandes, porque podemos atopar máis mundo ou tanta riqueza noutros máis pequenos que valoramos menos e por diante dos cales pasamos, ao mellor, diariamente. O meu Lugo é este tamén, e no libro fago un xogo con distintos símbolos, chaves, imaxes ou adiviñas para que a viaxeira ou viaxeiro os busque, que é a mellor forma de crealos e recrealos. Cando me piden que lles mostre Lugo, fágoo así, co mundo aberto neste libro que ofrece e aconsella as cousas pequenas tamén. Converto a planta da catedral de Lugo nunha chave real que axuda a abrir os tesouros que alí temos. Teño guiado moitos paseos por esta cidade inmensa que fomos creando ao longo dos séculos, e sempre, sempre, quen vai, remata ilusionado e con gana de viaxar para coñecer e coñecernos ou coñecerse mellor. De Lugo quédome con todo, todo é necesario se me interesa o conxunto. Pero resalto o elemento humano, a xente, o ser lugués, que é quen lle dá forza ao que o rodea. Penso moito cada día nos homes e mulleres cos que compartín o pan e o viño, e do moito que gocei e aprendín con eles. Sobre todo, no aspecto viaxeiro, quen formaron e forman parte dunha asociación fantástica que segue creando unha parte da felicidade: LugoPatrimonio. Se algo define Lugo como elemento identitario pero tamén patrimonial son as súas murallas. Cales son, na súa opinión, os aspectos máis destacados delas? Si, as murallas, porque a súa chave de entendemento está no acerto principal de telas conservado practicamente como os chamados romanos as construíron. E sen esfarelar precisamente a súa orixe, o seu proxecto como monumento, aquilo que lles foi introducindo pegadas doutras épocas históricas até chegar á actual, como poden ser as portas, con outros criterios pero marcando, obviamente, época. E un aspecto importantísimo que fai vivir as súas pedras e todo o que a arrodean: o adarve. O adarve de algo máis de dous quilómetros e con largo abondo para pasear comodamente. É unha gozada, e toda a paisaxe que se vai vendo, os propios monumentos desde esa altura e, sobre todo, para min, o val do río Miño, como se estivese aos nosos pés, aínda non sendo este moi completo. Sempre que vou a Lugo fago este paseo, completo ou non, pero se non piso o adarve, quédame a sensación de que non fun. Unha das visitas máis intensas do volume é a que propón á catedral de Lugo. Que destacaría da mesma? Indubidabelmente as partes románica e barroca. É unha lección da mellor arquitectura executada polos nosos grandes artistas, o mestre Reimundo de Monfort (aínda discutíbel a súa verdadeira personalidade e intervención), e o gran Fernando de Casas e Novoa, por colocar só dous nomes. Pasear polo triforio contemplando os potentes e riquísimos capiteis, así como a súa arcada e disposición, ou ver amodo os acios de froitas do claustro ou a Sancristía, a capela da Virxe dos Ollos grandes e a súa propia imaxe de alabastro, tan viva e humanizada, convértese nunha experiencia algo así parecida a contemplar ese paraíso ideal que construímos na nosa imaxinación. E logo a Porta Norte co Cristo insistindo no xesto da Palabra, como diría o inesquecíbel Xaime Delgado, e ese remate de fantasía e perfección como é o capitel que colga dos seus pés, onde nun espazo reducidísimo o artista meteu a escena da Derradeira Cea cun San Xoán noviño apertado completamente a Cristo. A Catedral de Lugo é unha xoia descomunal. A carón dos grandes monumentos patrimoniais aparecen outros exemplos do mesmo, menores, máis agochados. De entre estes, con cales queda? Son os pequenos monumentos aos que antes me refería que nos poden dar máis emocións e satisfacción que os clásicos sempre loados. E imos facer o xogo que normalmente propoño nas visitas a Lugo: a columna camuflada que temos no exterior da Igrexa da Nova; ou o anxo da cartela tamén na porta exterior desta igrexa; o carteiro e reloxo que nos contempla desde o alto do edificio de Correos; o canciño deitado nun contraforte da ábsida de San Domingos; o cancelo suevo de Saamasas ou o Cristo Helios gravado nunha pedra da Porta Aguirre da muralla... Teño tantos exemplos fermosos! O libro desenvólvese na cidade de Lugo cunha soa saída, neste caso a Santalla de Bóveda. Que interpretación dá a ese espazo aínda rodeado de tanto misterio? Pois ese, o misterio, e tantos estudos do que pode ser ou representar. Fóra deses debates máis profundos, sempre me admira atopar algo que poida ter unha existencia de milleiros de anos, e máis se é unha pintura. Os gravados das portas e os restos das columnas do interior, a mesma piscina, teñen algo de infantil no sentido de pureza. Son unha especie de Miró ou Picasso que poden pintar como pinta un neno cando o que fai é instinto puro sen mancha, por así dicir. Os galos ao pé dos piñeiros, as perdices, as follas e árbores... Cada detalle deste enorme monumento é como unha fantasía que facemos realidade. E con ela sentimos, sentímonos importantes porque gozamos acaso do que as súas autoras ou autores fixeron con todo corazón e sentimento. En que proxectos traballa actualmente? Moita poesía. Teño moita poesía un pouco á tola, nesa redacción inicial que vén nun momento e punto, exprésala. Vouno metendo todo nunha carpeta que chamo Poemas incompletos coa idea de traballalos cando o tempo me deixe, porque o forte agora que non me deixa respirar é unha novela que rematei hai dous anos na casa de Novoneyra de Parada, no Courel, grazas á axuda de Uxío Novo e Miguelanxo Lar, que tan ben nos atenderon". Os dous anos previstos convertéronse en dous máis pola obsesión de perfeccionar e mellorar o que estaba feito, coa axuda dun grupo de críticos e críticas sempre dispostas a dar a súa opinión. Ocorreume que na medida en que corrixía, íaseme vindo á cabeza un mundo tan novidoso e variado cos personaxes e situacións que podo dicir que me absorbeu por completo o tempo libre do que dispuña que, por outra parte, tampouco era moito. Felizmente, a semana pasada rematei practicamente todas esas novidades, así que boto foguetes porque agora só me queda casar as posíbeis contradicións que se puideron producir.