A identidade como motor de progreso: creación galega na Bienal de Deseño do Porto

Despois de Italia e Francia, o país invitado na edición de 2023 da Porto Design Biennale, o maior evento de deseño da península Ibérica, é a Galiza. A exposición Galiza. Processos e Formas -comisariada por David Barro e patente na Galería Municipal de Matosinhos até o vindeiro 3 de decembro- percorre máis dun século de deseño galego, desde o realizado para empresas pioneiras como Refrey, Barreiros ou Zeltia até as manifestacións máis actuais de estudios como Desescribir ou Desonhos, pasando polos proxectos pioneiros de Ánxel Casal, no eido editorial, ou polo vasto traballo de Luís Seoane e Isaac Díaz Pardo e o seu Laboratorio de Formas. A pregunta que se fai a exposición é precisamente se se pode falar dun deseño galego e, no caso de que así sexa, como poderiamos definilo. David Barro sinala a este medio que "o deseño pode apoiarse en moitas cousas, pero hai que pensar que a Galiza é un territorio, mais tamén un relato cultural que xorde da paisaxe e da memoria. O deseño está pensado para outorgar valor económico, mais tamén é un valor social e cultural. Quizais quen mellor definiu ese papel do simbólico foi Luís Seoane, cando dicía que existen formas galegas inéditas, están na paisaxe, nas ferramentas dos oficios e nos obxectos herdados. Están aí para quen saiba recollelas. En realidade, estaba a dicirnos o que hoxe sabemos: que non existe mellor forma de valorar unha cultura que renovándoa". O identitario crea tamén un valor emocional que pode transmitir esa diferenza que o propio Seoane evocaba ao escribirlle a Isaac Díaz Pardo que nós queremos axudar a enriquecer o mundo coa nosa diferenza. "Claro, e desde o punto de vista do deseño, debemos pensar que esa identidade é un vehículo para a diferenciación cultural, mais tamén pode ser un motor para a innovación e para a competitividade", aventura o comisario da mostra. A cociña de Barro A tradición renovada O propósito de modernizar Galiza sen esquecer os seus sinais de identidade vén de lonxe: polo menos desde a preocupación do Padre Sarmiento e dos ilustrados por coñecer Galiza e, ao tempo, por mellorar o seu sistema produtivo. Un camiño ao que as sucesivas correntes intelectuais foron engadindo elementos: desde o celtismo como mito fundacional ou a transcendencia da cultura popular como chave duns valores formais e conceptuais propiamente galegos até o dadaísmo da década de 1980, no que se reivindicaba unha Galiza caníbal de ADN africano no que podía facer "un sol de carallo". En todo caso, unha e outra vez volvíase ao tema da Galiza como un sitio distinto. A xeración das Irmandades da Fala materializa esa "realización da personalidade galega na súa produción cultural", da que falaba Risco, especialmente no eido do deseño gráfico, nas coleccións editoriais, nas capas de revistas, na ilustración ou, sobre todo, na reinterpretación que fai Castelao das formas epigráficas do pasado para crear un tipo de letra conscientemente "galega". O traballo de Seoane e Díaz Pardo á fronte do Laboratorio de formas cobra un protagonismo fundamental na exposición, xa que o seu labor, segundo Barro, "a el se lle debe o cambio na maneira de entender o deseño. Seoane sinalou a importancia de investigar os gravados prehistóricos, as tallas dos xugos dos labradores, a cerámica de Buño, os encaixes de Camariñas... En resumo, todo o que podía ser adaptado á arte e ao deseño. E non podemos esquecer que, con Díaz Pardo, ponse á fronte dun proxecto, o novo Sargadelos, que se concibe como motor industrial. A súa importancia aínda está por descubrir na súa xusta medida". "Pór o foco no deseño e na cultura visual", insiste David Barro, "lévanos a crear un relato propio que ten as súas raíces na figura de Seoane e que será continuado especialmente, polo maxisterio que vén exercendo Pepe Barro nos últimos tempos". Agora mesmo, segundo Barro, "existe unha sensibilidade que quere que os obxectos non se limiten a ter unha funcionalidade, senón que tamén conten unha historia. O territorio que existe entre a artesanía, o deseño e a innovación xera interseccións moi interesantes que permiten valorar o traballo artesanal desde unha perspectiva actualizada e dar resposta a desafíos contemporáneos tan perentorios como a sustentabilidade ou a xestión da auga". O deseño como fonte creativa Un futuro sustentábel Ese potencial de renovación visualízase na mostra nun panel no que se reflicten diferentes visións sobre esa imaxe da identidade procedentes de persoas que non están directamente relacionadas co deseño. "Os deseñadores poden crear solucións a problemas, mais hai que polos a dialogar con economistas, con enxeñeiros, con empresarios... para crear ferramentas útiles e proxectarnos no futuro. A Galiza é moi rica en recursos que son limitados. Mais o que non ten límites son o coñecemento e a creatividade para xestionalos. Conxugar ambas é fundamental para aproveitar ao máximo as potencialidades que posuímos, ás que non debemos poñerlles límites, remata Barro. Fontoira: a tipografía con nome dun mariñeiro de Meloxo que nace do estilo tradicional de ‘afoliar’ os barcos no Grove