Bestiario con lentes de vidro ao fondo

Non é a primeira vez que Xosé Ramón Mariño Ferro e Carlos L. Bernárdez colaboran en proxectos editoriais conxuntos. Foi este o caso da edición dos Romances populares gallegos, de Alfonso Hervella Courel e mais da preparación do volume Romanceiro en lingua galega. Destoutra volta asinan entrambos a publicación, agora reeditada, Bestiario en pedra. Animais fabulosos na arte medieval galega. En sabendo que o primeiro substantivo que compón o título se refire, con evidencia, tanto a unha compilación de animais fabulosos coma de relatos e ás súas respectivas ilustracións daquela época pretérita. Cada un dos capítulos deste libro, amais dun destinado a plantas de igrexas, fai referencia detallada a un animal diferente: anfisbema, basilisco, besta do Apocalipse, centauro, dragón, grifón, harpía, serea ave e serea peixe. Tal é así que os ditos seres, foren estes do xorne que foren, posúen unhas propiedades senón marabillosas si interpretábeis ao abeiro do fulgor incerto de crenzas sobrenaturais ou de motivacións relixiosas. Argumento polo cal é consubstancial a isto a connotación simbólica que chegarán a acadar. Na obra de Cunqueiro aparecen seres fabulosos, coma o golpe, o demo oveiro, o gatipedro, o saltaparedes ou o tordavisco Ao fío desta fasquía convén mantermos a consciencia de que a obra de arte non fica soterrada no pasado, senón que dialoga e interpela co mesmo presente. Así, refería o segundo dos autores citados ao comezo nun título saído hai un ano –Unha historia da arte galega–: "Achegarnos ao pasado da plástica galega ofrécenos, pois, unhas posibilidades de lectura abertas en que o espazo e o tempo adquiren un auténtico protagonismo, como uns personaxes máis e como uns constituíntes fundamentais na construción dese relato que é a imaxe que proxectamos sobre o mundo en que moramos". Ao que cabe completar que, dende outro ángulo de observación, se ben non contraposto ao da pedra, como é o da ficción, abonda con o enxergar un pouco para se decatar da riqueza do universo literario galego neste eido. Así, por nomear só unhas mostras, e sen obviar a súa omnipresencia na literatura popular nin a recorrencia na infantoxuvenil –repárese xa no nome da sección "Cabalo Buligán", ou ben en títulos como Sar, Sarela e os monstros de Compostela, de Paco López-Barxas–, pódese evocar o relato "A serea", incluído por Ramón Otero Pedrayo nos Contos do camiño e da rúa, ou a novela Xa vai o grifón no vento, de Alfredo Conde. Un patrimonio fabuloso Por non falarmos tamén da variada sección de "Novidades do mundo e fauna máxica" –presente na Escola de Menciñeiros, de Álvaro Cunqueiro–, na que se atopan algúns seres fabulosos, coma o golpe, o demo oveiro, o gatipedro, o saltaparedes, o tordavisco, o murigante, o velagullas ou o bolimarte. Mais, volvendo ao fío elocuente dos animais en pedra, cómpre referir a aclaración que se detalla no libro agora obxecto de nova edición, a propósito da prevalencia –e fronte ao carácter mimético de tempos pretéritos– do carácter simbólico no medievo: "Na estética antiga e na medieval a imaxe é concibida como un termo de relación; na antiga insírese no campo semántico da mimese, é dicir, significa unha forma sensíbel que copia dun modelo sensíbel ou intelixíbel; ao contrario, no mundo medieval a imaxe, inserida no campo semántico do símbolo, significa unha forma sensíbel que revela un contido intelixíbel. O termo imaxe fica, daquela, dignificado en tanto que revelador sensíbel do intelixíbel". E, chegados a esta altura, non queda máis que evocarmos o inxente e, por veces, inadvertido ou non sempre ben considerado, labor acometido, hai xa un século, por Daniel Castelao, na súa arela por valorar e interpretar o noso rico patrimonio. N'As cruces de pedra na Bretaña, publicado en 1930, figura a seguinte pasaxe: "Na Bretaña, coma na Galiza, os cruceiros van derrubándose a eito, sen seren estudados tan siquera. Os cruceiros serviron de fondo escenográfico a lendas e contos enxebres; pero foron dispreciados polos cabezaleiros da nosa cultura. Arredados da materia arqueolóxica e folkórica, chegaron ós nosos días co creto artístico, e aínda relixioso, minguado de todo". Por mor do seu ingreso no Seminario de Estudos Galegos, hai agora un cento de anos, levaría a cabo unha intensa pescuda, dende 1924 deica 1936, traducíbel nun pormenorizado catálogo e inventario que daría como froito a obra As cruces de pedra na Galiza, publicada, en 1950, no exilio bonaerense. A esta magna angueira corresponde a seguinte sentenza: "Era preciso inquirir i estudar. Pensei nas fontes, nos hórreos, nas sepulturas, nos carros, nos barcos, nos reloxes de sol, nos procesos e formas do pan, nas ferramentas do traballo, nas lendas da morte e do nascimento… E de súpeto descobrín nos cruceiros un aspeito da nosa arte popular ainda non estimado como cousa importante. E velahí o que máis me importou". E, de certo que lle valeu esforzo, mérito e suprema dedicación. E daquel traballo, estoutras mostras, agora.