A arqueoloxía en tempos da revista 'Nós'

O Museo Arqueolóxico de Ourense, dentro das diferentes iniciativas enmarcadas na conmemoración do centenario da revista Nós, impulsada polas Xeración das Irmandades da Fala ou Xeración do 16, publica o volume Arqueoloxía do noroeste peninsular en tempos de Nós, coordinado por Xulio Rodríguez González (director da entidade) e Avelino Rodríguez González. É un libro que nace coa vocación de "revalorizar e analizar polo miúdo" o traballo desta xeración, xuntamente co Seminario de Estudos Galegos, do que os seus membros farían parte, nun campo moi concreto dos múltiplos que abarcaron, entre 1920 (publicación do primeiro número da revista Nós) e 1940. Estas dúas décadas resultaron fundamentais para a sistematización da disciplina desde o Paleolítico á Idade de Bronce e deixaron un campo de coñecemento preparado para estudos posteriores. Cómpre ter en conta que no principio do século XX a arqueoloxía no Estado "experimenta unha serie de cambios" que se materializan na entrada da Prehistoria na universidade, así como "na promulgación dun corpus específico en materia lexislativa sobre escavacións" ou na "dotación de bolsas no estranxeiro", recolle o prólogo. Estas mudanzas fanse notar aquí da man da Xeración das Irmandades e do SEG, creado en 1923, que "conseguiron pór a arqueoloxía ao nivel do que se facía no resto de Europa", asegura Xulio Rodríguez. O libro dá así conta dos métodos empregados e dos avances conseguidos, que permitiron afondar no estudo do pasado "para entender o presente e proxectarnos cara ao futuro". Distintos especialistas repasan as etapas culturais e aspectos concretos da cultura material, para logo ocuparse polo miúdo de análises por territorios. Dentro das primeiras observacións destacan a figura de Florentino López Cuevillas, quen dirixiría a sección de Prehistoria do SEG, e as súas colaboracións con Fermín Bouza Brey -por exemplo, no Castro do Neixón en 1925-. Cuevillas protagonista José María Eguileta céntrase na investigación prehistórica na Galiza e nos avances no campo; mentres Francisco Calo se ocupa da Xeración das Irmandades como iniciadora do coñecemento científico da Cultura Castrexa. Desde as primeiras escavacións en San Cibrao de Las (Punxín e San Amaro), Cuevillas intenta a sistematización do período cultural, en reflexións que culminarían anos máis tarde en La civilización céltica en Galicia. Bieito Pérez Outeriño céntrase nos estudos realizados por Cuevillas sobre a ourivaría prehistórica, que darían lugar en 1951 á publicación de Las joyas castreñas. Sitúa o autor como pioneiro neste campo, colocando a súa persoa no Ourense da época e tratando as súas investigacións, desde "A Edade do Ferro na Galiza" (Nós, 1925) até "Una nueva arrracada posthallstáttica" en 1939, texto no que dá a coñecer esta "peza senlleira" de Vilar de Santos, primeiro artigo publicado após o golpe de Estado, logo dunha etapa de silencio, en castelán. Traza así Outeiriño a evolución e o coñecemento sobre ese aspecto e o valor que ten na Prehistoria, co que Cuevillas se converteu en primeiro sistematizador, e a pesar do tempo transcorrido, aínda son moitas as propostas que seguen vixentes. A súa investigación proporcionaríalle "argumentos científicos para xustificar a idea dun nacionalismo historicista baseado na existencia dunha cultura específica e dunha historia diferenciada", escribe Outeiriño. Francisco Fariña aproxímase, por último, ás achegas de Cuevillas ao mundo romano, sen esquecer que unha das primeiras contribucións á arqueoloxía foi unha nota sobre o xacemento romano de Aquis Querquernis, en Baños de Bande. Encaixe coa etnografía, unha ollada integradora Á arqueolóxica engádese nel a dimensión etnográfica, se cadra eclipsada pola primeira, tal e como expón na súa contribución Xosé C. Sierra. Así, complementa as investigacións máis coñecidas no campo por Vicente Risco, que se centraba máis na "antropoloxía simbólica", pero non tanto na "cultura material" que ocupaba a Cuevillas, explica, matizando que hoxe xa non é tan acusada a distinción entre ambas as dúas. Desde esa concepción de que "en todo futuro hai unha pegada do pasado", a procura deste ronsel céntrase naqueles aspectos nos que este se atopa máis visíbel, na cultura popular que se mantiña especialmente no rural. A indagación nos rastros etnográficos pasa polos estudos de clara vocación etnográfica, mais tamén polos "de carácter arqueolóxico, nos que asoma a vertente etnoantropolóxica que axuda a entender a mirada integradora da cultura" que caracterizaba a Nós e o SEG, sintetiza o prólogo. Sierra destaca esta faceta "en poucos traballos pero moi importantes". Así, asina en colaboración con Xaquín Lorenzo, de quen sería elo de entrada para o traballo co SEG, Calvos de Randín (1930). Outro dos seus principais traballos de campo chegaba en 1935, no seu estudo Parroquia de Velle, no que a Lorenzo se suma Vicente Fernández Hermida. "Un libro cunha densidade enorme", afirma Sierra, no que se recolle unha perspectiva desde a antropoloxía social que ten en conta cuestións de clase, xénero e subordinación cultural. Retrata, por exemplo, o traballo da muller nas casas "dos señoritos de Ourense", igual que os homes son operarios na industria. Toda esta produción podería dar pé, "de non ser polo que veu despois, a traballos metodoloxicamente moi novidosos", pensa Sierra. Relación con Portugal Nos tres capítulos finais analízase a actividade arqueolóxica nas provincias da Coruña (José María Bello), Lugo (Felipe Arias) e Pontevedra (Antonio de la Peña), sen contar a de Ourense que xa foi precisamente debullada nunha exposición do museo (Na procura do pasado. Orixe e desenvolvemento da arqueoloxía en Ourense). Porén, antes contémplase a ampla ligazón co norte de Portugal, como recolle, afirma Rodríguez, a "íntima" relación epistolar do propio Cuevillas, que se presentou recentemente en Cuevillas e os seus contemporáneos. Teresa Soeiro percorre a historia da arqueoloxía desta área e salienta a estreita colaboración entre investigadores, que se manifesta na presenza de estudosos portugueses en institucións galegas e viceversa, e "culmina coa organización en 1935 da Semana Cultural Galega en Portugal", explica Rodríguez.