A xudicialización da escola: educar entre protocolos

Cada inicio de curso, xunto á distribución de grupos e horarios, o profesorado recibimos desde hai anos outro documento: a lista de alumnado con necesidades específicas de apoio educativo (NEAE). Nela inclúense o trastorno do espectro autista (TEA), o déficit de atención e hiperactividade (TDAH), o trastorno de conduta, a vulnerabilidade económica ou familiar, a incorporación tardía ou o risco suicida. O número de estudantes que a compón aumenta cada setembro, e hai aulas en que xa superan a metade do grupo. Como se está a xestionar esta nova diversidade? Estamos ante unha realidade estritamente educativa ou ante un síntoma dun malestar social que vai alén da escola?

A resposta da Consellaría parece clara, ante o aumento de diagnósticos, apertura de protocolos. Para cada protocolo, informes. Para cada informe, actas. Non hai unha reflexión máis profunda de que nos está a levar a esta situación. Tampouco máis recursos que nos permitan afrontala de forma xusta. Os equipos de orientación están sobrecargados. O debate sobre a incorporación da figura da psicóloga ou psicólogo de centro –presente en sistemas como o portugués, o francés ou o nórdico– non existe. As ratios, que posibilitarían unha atención máis individualizada, non se reducen. A medida é apenas a apertura de procedementos burocráticos, unha resposta inmediata que lle permite á administración –sen investir ningún recurso económico– acalmar as familias, porque constrúe a ilusión de que se está a facer algo para paliar o fracaso académico e os conflitos de actitude e comportamento nas aulas. Mais é só iso, unha ilusión.

A xestión desta nova diversidade é importante, mais talvez tamén o sexa atender as causas que a provocan

A xestión desta nova diversidade ten provocado no equipo docente unha importante sobrecarga de traballo. Agora non só se debe dar cumprimento ao currículo, senón tamén a todos os protocolos abertos. Para alén diso, as familias, na procura de solucións inmediatas, acaban por exercer, en moitos casos, de supervisoras do novo sistema. Ante un posíbel incumprimento, son cada vez máis habituais as queixas nas direccións ou mesmo en inspección educativa. Ensinar convértese así nun exercicio defensivo, con menos tempo para planificar e con menos vontade de saír dos marcos estabelecidos.

Atención educativa

Quizais o aumento dos diagnósticos e do control sobre o profesorado non nos fale só da escola, senón da realidade que hai fóra. Como teñen advertido Zygmunt Bauman ou Byung-Chul Han, un síntoma do mundo líquido en que vivimos é precisamente a degradación das figuras simbólicas, que gozaron historicamente de prestixio e dun saber lexítimo. O coñecemento experto é cuestionado agora pola información que se encontra nas redes sociais ou na intelixencia artificial. O profesorado, o persoal sanitario, xa non son recoñecidos como autoridade académica e calquera decisión é potencialmente posta en cuestión. A xudicialización da vida social provoca que vivamos permanentemente baixo sospeita e deteriora a confianza entre as persoas que facemos parte da mesma comunidade. Ante isto, é posíbel outra forma de nos relacionar, baseada en valores humanistas como o diálogo ou o respecto polo servizo público. Porque non todos os conflitos poden –nin deben– ser resoltos mediante a ameaza legal. Sen esa mudanza, a escola corre o risco de deixar de ser un espazo educativo para se converter nun simple dispositivo de xestión do desconforto social.

Por outro lado, convén ter en conta que detrás de cada unha das etiquetas diagnósticas hai realidades moi diversas, que non deberían tratarse de forma homoxénea. Cada alumna e alumno ten un contexto familiar, unha situación emocional, unha traxectoria escolar previa e vivencias persoais diferentes. Para unha atención educativa de calidade, en que se atenda a persoa, caso por caso, necesítase tempo. Tempo para coñecer cada unha das nosas alumnas e alumnos. Tempo para estabelecer un vínculo de confianza. Tempo para facer parte real da comunidade educativa. Caso contrario, a intervención redúcese a unha aplicación mecánica de medidas estandarizadas que non responden ás necesidades reais de cada adolescente.

En suma, pensar nas solucións implica algo máis do que engadir recursos, aínda que sexan  imprescindíbeis:  menos  estudantes  por  aula,  máis  profesionais,  menos burocracia. Implica repensar que escola e que sociedade queremos. Unha educación que devolva a confianza no profesorado e que entenda que educar pasa por poder dedicarlle as horas necesarias a escoitar e atender o alumnado. Porque a escola non padece soa, é apenas un espello. E o que reflicte non se soluciona cubrindo actas ou multiplicando procedementos. A xestión desta nova diversidade é importante, mais talvez tamén o sexa atender as causas que a provocan porque, do contrario, seguiremos apenas correndo detrás dun malestar que non desaparece.