A outra beira do esquecemento

O pasado é longo e remexido. Cando isto aconteceu, aínda ninguén asumira o desafío de atravesar o Rubicón. O neto de Décimo Xunio Bruto sería un dos asasinos de César. O neto. O Rubicón, tan famoso, non era máis que un regato humilde. A histórica proeza de César non foi contra a Natureza, senón contra a natureza humana: as normas sociais e as gaiolas invisíbeis en que habitamos. Aínda que ese caudal era pouco profundo, gardaba a forza dun tsunami. Se permanecía aquén do río, César aceptaría a humillación imposta polo Senado. Se cruzar, non habería volta atrás e lanzaría uns dados que dispuñan só de dúas caras: ou gañaba o poder sobre Roma ou perdería a vida e todas as honras conquistadas. César sofreou o cabalo e todas as tropas se detiveron co movemento firme do seu brazo. En canto os lexionarios montaban as tendas para pasar a noite invernal, el desviou os pasos, como quen sabe que a gloria e a morte son solitarias, e meditou, esquivo, á beira do riacho. A tarde despediuse e a noite deitou un manto de astros sobre as augas como custa imaxinar hoxe que pode vestir a noite. César continuou a calibrar sosego e audacia. Os leves gurgullos do ribeiro e o fulgor das estrelas leváronlle a mente a unha das grandes historias da súa civilización: aquela vez que, nun dos confíns do mundo, Décimo Xunio Bruto se encontrara con outra fronteira de auga, tamén muro invisíbel. E aí, nos meandros desa meditación de César, está a historia que queremos contar hoxe, da man das crónicas e da man da lenda. Case un século antes, un exército de fillos doutras nais tamén interrompeu o seu camiño á beira dun río, só que de verdade: o Limia. Comandaba as forzas ese Décimo Xunio Bruto que xa nomeamos e que por algo terminaría por ser coñecido como o Galaico. De feito, o Senado concedeulle o título de Callaicus por seren así chamados os pobos que someteu polo sangue e a obediencia forzada. Dalgún xeito, foi o primeiro "galego" oficial! Dirixía as súas lexións camiño do norte. Na zona do Limia en que estaban era posíbel vadear sen problema, así que ordenou proseguir. No entanto, por vez primeira en toda a campaña militar, ninguén obedeceu. Nas tropas murmurábase que, de tanto andaren cara ao descoñecido, chegaran ás augas do Lete, que partía o mundo en dous: entre quen lle latexa o corazón e ten memoria, e quen perdeu toda calor e toda lembranza. Era o "flumen oblivionis", o río do esquecemento. Como estaría César diante do Rubicón, tamén eles abalaban entre a deshonra e a morte. As palabras tamén son rescate, regreso e ponte. Falar tamén é lembrar Bruto non fixo caso ao pavor dos seus homes. Cos seus dotes de augur, comprendía que só ían facer a guerra no mundo dos vivos. Apeouse do cabalo, ordenou que lle entregasen o estandarte sagrado e, sen reter o ar nin por un momento, mollou as pernas no brillo metálico do Lete, atravesando calmo para a outra marxe. Non tivo máis problema que unha pedra que case o fixo escorregar no terceiro paso, que foi tan pouca cousa que nin Tito Livio nin Plutarco gastaron tinta nese detalle. Os soldados ollábanse entre o pavor e a incerteza cando o seu comandante máximo comezou a chamalos polos nomes, dos centurións aos exploradores: "Lucio Cornelio...! Marco Atilio...! Caio Sempronio...!" Un a un, foron vendo que ou ese non era o río do esquecemento ou que o seu xeneral vencera as forzas do Hades. A vida seguía intacta. Non contaron con cronistas para a súa parte da Historia, mais entre as árbores da ribeira podemos imaxinar que había unhas mulleres, galaicas de nacemento e non por título. Agocháronse nos ramallos ao escoitaren a multitude. A escena que espreitaban sorprendeunas: creron estar a presenciar un ritual curioso nese avanzar individual, pois nin se lles pasou pola cabeza que as augas en que tantas veces se bañaran puideran ser máxicas, moito menos infernais. No medio do barullo, aconteceu algo que ningún dos bandos intuía. Nese momento decisivo e fundacional da nosa Historia, un verdadeiro río do esquecemento, agora transformado nun río de saliva, comezou a manar. A civilización romana traía consigo unha fala que desprazaría as que alí se ouvían, xermolaría e, coa pasaxe dos séculos, pariría unha lingua que, aínda tendo órganos e pel de constitución latina, asentaba sobre unha osamenta moito máis antiga. Aquelas mulleres recollían amorodos a moreas debaixo dos carballos, ían polas vereas e o mato con zamarras e toucas, moldaban o barro, bicaban cos seus beizos... Hai unha corrente de palabras que, cada vez que saen das nosas gorxas, non soan tan distantes das que elas pronunciaban. Porque non todo é un río de esquecemento. As palabras tamén son rescate, regreso e ponte. Falar tamén é lembrar.