A muller nos cárceres: de Concepción Arenal e Victoria Kent aos nosos días

Como se sabe, os establecementos penais foron deseñados desde unha perspectiva puramente masculina, pois a gran maioría dos internos era e é masculina (as mulleres só representan arestora un 7,5%); como consecuencia, tamén o persoal que presta alí os seus servizos estaba composto exclusivamente por homes. Victoria Kent, directora xeral de prisións en España entre 1931 y 1932, creou o primeiro Corpo Feminino Auxiliar de Prisións para os centros de mulleres en outubro de 1931, pois ata entón as que traballaban nas prisións eran relixiosas que prestaban labores de asistencia e vixilancia, mentres que os funcionarios do denominado Corpo de Prisións eran os encargados da dirección e administración dos establecementos. No ano 1949, publicouse a Lei pola que se reorganizaron os Corpos dependentes da Dirección Xeral de Prisións de entón. Esta norma clasificaba os corpos penais da seguinte maneira: Corpo Especial (xefaturas superiores), Corpo Auxiliar (gardas) e Corpo Facultativo (persoal relixioso, sanitario e de educación). Daquela, as mulleres non podían acceder na práctica aos postos máis elevados. Coa Lei de Corpos Penitenciarios de 1977, a través da súa modificación polo RD 1836/2008 como consecuencia da Lei 3/2007 para a igualdade efectiva de mulleres e homes, extinguíronse as escalas feminina e masculina do Corpo de Axudantes de Institucións Penitenciarias (IIPP), creando una escala única. Desde 2008, xa que logo, a presenza de mulleres funcionarias en cárceres de homes foi unha realidade que carrexou non poucas dúbidas para a dirección dos centros verbo do comportamento, quer dos compañeiros, quer dos internos. Quince anos despois Transcorridos 15 anos, pódese dicir que a incorporación de mulleres supuxo unha mellora para o funcionamento das cadeas, porque aportou novas maneiras de traballar baseadas no diálogo e na empatía, que suavizaron moito o ambiente dentro dos cárceres e axudaron a previr conflitos. Os principais problemas que deberon afrontar as mulleres foron a posibilidade de agresión sexual por internos, as dificultades para soportar a dureza do traballo, a realidade das relacións afectivo-sexuais cos internos e a imposibilidade de realizar determinadas tarefas como os cacheos aos internos, que só poden realizar gardas do mesmo sexo. Co tempo foron demostrando que fan o mesmo traballo que os homes, aínda que estea menos valorado e iso supón que a promoción é máis difícil para elas. No ano 2021 a presenza de mulleres na Administración Penitenciaria española era dun 33,15%; nesa data, as mulleres en postos de dirección foron 133 (o 35,85%). E nos últimos anos o número de mulleres que aproban as oposicións aos distintos Corpos Penitenciarios está a aumentar, sendo nalgúns casos superior ao de homes, tal que no acceso ao Corpo Superior de Técnicos e Técnicas, para o que se precisa titulación universitaria, normalmente Dereito ou Psicoloxía. A este corpo pertencen as 29 mulleres que dirixen establecementos penais na actualidade, o que representa un terzo do total dos 84 centros que existen en todo o estado. Esta porcentaxe mantense en Galicia, que conta con cinco centros penitenciarios (A Lama, Teixeiro en Curtis, Bonxe en Outeiro de Rei, Monterroso e Pereiro de Aguiar) e dous centros de inserción social (A Coruña e Vigo). As reclusas sofren dobre discriminación nun sistema masculinizado Sen competencias En Galicia non temos competencias neste ámbito de IIPP, como ocorre en Catalunya (1983) e no País Vasco (2021), pese a que en centros do país como A Lama e Teixeiro lévanse a cabo certas experiencias e proxectos pioneiros de recuperación dos internos e internas con respecto a outros centros do Estado. Eis, as Unidades Terapéuticas ou os Módulos de Respecto, que en moitos casos son mixtos e permiten que homes e mulleres compartan actividades, talleres, formación, cociña… en espazos comúns, agás as celas para durmir que se atopan en andares diferentes. Estes módulos mixtos son a cada vez máis demandados polas internas (7 de cada 10), xa que consideran que neles é maior a oferta de actividades e as posibilidades de reinserción. En todo caso, podemos falar da dobre discriminación que sofren as reclusas nun sistema aínda moi masculinizado: por ser mulleres e ser minoría na poboación carceraria. A falta dunha visión de xénero está presente nas construcións arquitectónicas, nos equipamentos, na normativa, na linguaxe e nos servizos e programas que lles ofrecen. E todo isto agrávase se engadimos que un 70% delas foron vítimas dalgún tipo de violencia de xénero antes de ingresar en prisión. Concluímos, pois, en que cómpre ter competencias neste ámbito, pero con perspectiva de xénero.