Un espectáculo cósmico

No ceo de agosto, cando os días son longos e as noites fugaces, escríbese unha historia tan antiga como as estrelas: a de Perseo, o heroe que ousou desafiar o seu fado. Acrisio de Argos, avó de Perseo, recibira unha profecía temíbel que anunciaba que morrería ás mans do seu neto. Para evitalo, encerrou a súa filla nunha torre de bronce. Mais Zeus, prendido pola beleza da princesa, entrou na torre convertido en chuvia dourada. Así naceu Perseo. Xa adulto, o heroe decapitou Medusa, liberou Andrómeda dun monstro mariño e, sen sabelo, cumpriu a profecía matando o seu avó nun accidente fortuíto. O protagonista da historia nunca reclamou o trono de Argos. Renunciou a el e fundou Micenas, chamada a converterse nunha das grandes cidades da Antigüidade. Hoxe, a constelación de Perseo segue a brillar no firmamento, e desde esa rexión do ceo chegan cada verán as Perseidas. A choiva de meteoros máis fermosa do calendario astronómico. Na Galiza, estas pingas de luz reciben tamén o nome de bágoas de San Lourenzo, pola vella crenza popular de que as estrelas fugaces que cruzan o ceo na súa festividade, o 10 de agosto, son as bágoas do santo mártir. A choiva de meteoros comeza a ser visíbel entre o 17 de xullo e o 24 de agosto, mais o seu apoxeo prodúcese arredor do 12 e 13 de agosto, cando poden verse até 100 meteoros por hora en condicións ideais. As Perseidas fórmanse cando a Terra atravesa a nube de partículas deixada polo cometa Swift-Tuttle, un xigante de xeo e po que completa a súa órbita arredor do Sol cada 133 anos. Estas minúsculas partículas, ao entrar na atmosfera terrestre a máis de 200.000 km/h, arden e debuxan no ceo os trazos luminosos que atraen a atención dos observadores. O seu nome vén da constelación de Perseo, o punto do ceo desde o que parecen brotar. Gozar das Perseidas Observar a choiva de estrelas require planificación e paciencia. Na Galiza, os mellores escenarios son aqueles afastados da contaminación luminosa: as montañas dos Ancares, a Serra do Courel, a Costa da Morte ou as alturas da comarca de Ortegal, ofrecen algúns dos ceos máis puros. Para comprender mellor a importancia das Perseidas e saber como gozar ao máximo deste espectáculo cósmico, falamos con Minia Manteiga Outeiro, astrofísica galega, primeira catedrática de Astrofísica de Galiza, profesora na Universidade da Coruña, participante na misión Gaia da Axencia Espacial Europea en colaboración coa Universidade de Santiago e actual presidenta da Sociedade Astronómica Española. Segundo Manteiga, as Perseidas son unha das choivas de meteoros máis especiais do ano. “Destacan por varios motivos. En primeiro lugar, pola súa alta taxa de meteoros: en condicións ideais poden chegar a verse entre 50 e 100 meteoros por hora. Ademais, moitos deles son especialmente brillantes e deixan tras de si trazos luminosos persistentes que fan que a experiencia sexa inesquecíbel para calquera observador”, explica. A regularidade deste fenómeno tamén xoga ao seu favor. “As Perseidas prodúcense todos os anos, entre finais de xullo e agosto, cando a Terra atravesa os restos do cometa Swift-Tuttle. Isto fainas previsíbeis e fáciles de planificar, polo que mesmo os afeccionados poden organizar unha observación sen complicacións técnicas”, engade. A maiores, as condicións climatolóxicas propias do verán axudan: “Estamos nunha época na que as noites adoitan ser agradábeis e os ceos, despexados, o que contribúe a que sexa unha das choivas máis populares”. Sobre os mellores momentos para a observación, Manteiga é clara: “A actividade é maior nas horas previas ao amencer, porque é cando a parte da Terra que nos atopa de fronte ao fluxo de partículas entra en contacto directo cos meteoros. Aínda que se poden ver durante toda a noite, a partir da 1 ou 2 da madrugada a frecuencia adoita aumentar de forma notábel”, sinala. A astrofísica tamén recomenda coidar pequenos detalles que marcan a diferenza. “É fundamental buscar un lugar escuro, afastado da contaminación luminosa, e darlle tempo á vista para adaptarse á escuridade, uns 20 ou 30 minutos como mínimo. E, por suposto, evitar calquera luz artificial, incluída a dos móbiles, que pode arruinar a adaptación visual e facer que percibamos menos meteoros”. Un agosto cheo de citas celestes Ademais das Perseidas, agosto ofrece outras oportunidades para a observación astronómica. Este mes, Saturno atópase en oposición, o que significa que está máis próximo á Terra e brilla cunha magnitude maior, permitindo ver os seus aneis cun telescopio pequeno. A Vía Láctea tamén acada unha das súas mellores posicións do ano. “Agosto é especialmente interesante para quen queira iniciarse na observación astronómica. Este ano, ademais das Perseidas, teremos varios eventos destacábeis”, sinala Manteiga. Entre eles, a astrofísica destaca a conxunción de Venus e Xúpiter arredor do 12 de agosto, cando “os dous planetas máis brillantes aparecerán moi próximos no ceo matinal, creando unha imaxe espectacular a simple vista, poucas horas antes do amencer”. O 19 de agosto será outra data para marcar no calendaRIO: "Mercurio alcanzará a súa máxima elongación, é dicir, o seu punto máis afastado aparente do Sol. Será a mellor ocasión para observalo este verán, sempre que contemos cun horizonte leste despexado”, explica. E aínda hai máis. Este mes tamén se poderá observar un auténtico planet parade. Ata seis planetas —Mercurio, Venus, Xúpiter, Saturno, Urano e Neptuno— xunto coa Lúa, formarán un gran arco visíbel no ceo antes do amencer. Para Mercurio e Saturno abonda con ollo nu, mentres que para Urano e Neptuno son recomendábeis uns binoculares ou un telescopio pequeno. Finalmente, nas noites máis escuras e sen Lúa destas datas, a banda central da Vía Láctea pode contemplarse con gran claridade. Este fenómeno explícase a través do que se coñece como perspectiva galáctica. Grazas á ausencia de luz lunar e de contaminación luminosa artificial, esta inmensa concentración de materia estelar preséntase como unha impresionante franxa luminosa, un dos espectáculos máis fascinantes do ceo nocturno.