Discursos de odio, dereitos e saúde mental

Asistimos nos últimos anos a un alarmante aumento na proliferación dos discursos de odio. Non son novos. Sempre estiveron aí, máis ou menos agochados ou acoutados, pero nunca tan visibilizados e desacomplexados como nos últimos tempos. Son discursos sociais que fomentan os prexuízos e a intolerancia, a discriminación e a hostilidade a persoas ou colectivos polo feito de seren quen son, como pensan, viven ou senten, ou polas circunstancias ás que se ven sometidas. Determinados períodos sociais, económicos ou políticos fixeron resaltar aínda máis (porque nunca desaparecen) discursos intolerantes e agresivos que buscan radicalizar e polarizar unha parte da sociedade, aumentando as actitudes e condutas de desprezo, discriminación, segregación ou exclusión de colectivos diversos. Ademais das repercusións nas persoas individuais vítimas de tales agresións, e de colectivos amplos, as consecuencias negativas alcanzan o conxunto da sociedade, por canto ten de risco de perda dos dereitos sociais e fundamentais alcanzados. Con frecuencia, asóciase o aumento dos discursos de odio con internet. O mundo dixital abriu a posibilidade de multiplicar a cantidade, alcance e permanencia das mensaxes de odio, e consecuentemente, do seu impacto. O anonimato, o uso de pseudónimos, as estratexias de ocultación dos enderezos dixitais ou a transnacionalidade son particularidades da rede dixital que ofrece un marco idóneo para dificultar a persecución dos delitos cibernéticos, polo que parece que se goza de maior impunidade. Redes sociais Ao inicio do uso das redes dixitais parecía haber unha sensación de disociación entre o "mundo real" e o "mundo virtual", co efecto de desinhibición dos discursos intolerantes sen pensar que tivesen repercusións no mundo offline. Nada máis lonxe da realidade. Olga Jubani e Malin Roiha, coautoras do libro As palabras son armas. Discursos de odio na rede, advirten da falacia dese dualismo dixital. Porén, o discurso do odio cara a colectivos historicamente discriminados e oprimidos nin se iniciou nas redes, nin termina nelas. O mundo dixital é un catalizador potente do problema social latente e unha das vías de difusión de quen inicia, propicia e encamiña os discursos de odio, que son o caldo de cultivo para naturalizar e por tanto minimizar a gravidade de crenzas e comportamentos de odio e discriminación. Diversos informes asocian o aumento dos discursos de odio á aparición e éxito electoral de formacións políticas de extrema dereita en toda Europa que desenvolven discursos reaccionarios fronte aos avances en dereitos e igualdade e a aceptación da diversidade que invocan temores e prexuízos moi arraigados nunha parte da sociedade. A Axencia de Dereitos Humanos da Unión Europea calcula un 90% de infradenuncia dos delitos de odio O Ministerio do Interior vén publicando desde 2013 os informes sobre a evolución dos delitos de odio en España, que dan testemuña da tendencia constantemente crecente na notificación de delitos e incidentes de odio rexistrados, pasando de 1.172 en 2013 a 1.869 no ano 2022. Os tipos delitivos máis frecuentes son as lesións, ameazas, inxurias, danos e incitación ao odio. Os ámbitos con maior número de delitos rexistrados están en relación co racismo/xenofobia, orientación sexual e identidade de xénero e ideoloxía, seguido de discriminación por razón de xénero. Especialmente preocupante é o aumento do número de vítimas na mocidade, sendo máis dun terzo das vítimas menores de 25 anos. Silencio En todo caso, estas cifras son apenas un débil reflexo da realidade. A Axencia de Dereitos Humanos da Unión Europea calcula sobre un 90% de infradenuncia dos delitos de odio. As razóns serán múltiples e complexas, pero algo terá que ver que os discursos de odio conseguen provocar un dano emocional nas vítimas, que silencian o que están a vivir por medo, vergonza ou temor de ser rexeitadas pola súa contorna máis próxima. Os eventos traumáticos como son as violencias de todo tipo (físicas, sexuais, simbólicas, institucionais) son factores estreitamente ligados a problemas graves de saúde mental, en maior medida en idades temperás, con afectación nas traxectorias vitais futuras e repercusións en amplas áreas de funcionamento persoal e social, o que xera un círculo vicioso difícil de rachar. A neutralización dos discursos de odio, que atentan directamente contra dereitos fundamentais e os principios democráticos, deberían ser un tema central na axenda pública para o que non cabe a banalización, unha suposta actitude de neutralidade ou de equidistancia por parte da cidadanía, de institucións sociais e de formacións políticas.