Carta aberta a quen organizar actividades polo Día das Letras
Se o éxito da escolla da figura do Día das Letras por parte da Real Academia Galega se pode medir pola implicación social na celebración, acho que xa se pode concluír, mesmo dous meses antes do 17 de maio, que a decisión deste ano está a ser próspera. Falo sempre dentro das dimensións meritorias, mais aínda con limitacións innegábeis para capilarizar o conxunto da sociedade, que ten este noso singular festexo nacional.
Esta 62 edición das Letras posúe singularidades que vale a pena ter en conta, en especial se fores organizar actividades no teu centro de ensino, asociación ou institución. En primeiro lugar, subliñemos algo que se está a citar decote: é a segunda vez que se opta por unha homenaxe grupal e non por unha figura única. Chama a atención que case ninguén coñece o nome de todas as homenaxeadas (talvez ti, que estás a ler estas liñas e que tes tanto interese na cultura galega, es unha das excepcións?). O que escoitamos é que as Letras de 2025 se lle dedican ás cantareiras, o cal é certo mais tamén non é toda a verdade, pois o tributo é para unha serie concreta de mulleres, con nome propio. Esta dificultade para repetir tantas onomásticas acaba por diluír as individualidades e fundilas de novo no colectivo.
A literatura galega é aquela escrita en galego e, na súa dimensión tradicional, é aquela falada en galego
Esta focaxe de que o Día das Letras se dedica en xeral ás cantareiras posibilitou que pasase desapercibido outro feito histórico: por vez primeira na historia desta celebración, a RAG acrecentou, sete meses máis tarde, unha figura que non indicara no momento en que saíu o fume branco da institución. No día cinco de xullo de 2024 as honradas eran Adolfina e Rosa Casás Rama; Eva Castiñeira, e tres pandeireteiras de Mens que faleceran hai máis de dez anos: Prudencia e Asunción Garrido Ameixenda e mais Manuela Lema Vilar. Este requisito temporal é un dos piares do Día das Letras desde a súa creación, mais nesta ocasión xurdiu a controversia. Entidades como Aturuxo subliñaron que as Vellas de Mens eran "un todo indisociábel" e deberían ser festexadas xuntas. Grazas á súa insistencia, a Academia rectificou discretamente en febreiro e acrecentou unha compoñente do grupo que falecera antes que as outras e que ficaba atrás nesta lembranza: Teresa García Prieto. É razoábel que a institución o corrixise; no entanto, talvez debería chamar máis a atención sobre iso, pois é un nome que en moi poucos casos se está a citar (nestes momentos, nin na Wikipedia figura, cando é unha fonte da que beben moitas entidades e escolas).
Saberes
Este xusto enaltecemento colectivo axuda a equilibrar minimamente a memoria da metade feminina da humanidade na nosa literatura. A pesar de que o Día das Letras é unha data escollida polo contributo dunha muller, nas súas primeiras cincuenta edicións só foron honradas tres; nas últimas doce, a nómina ascende a dez (sete das cales, agora). Esta dimensión de xénero está a contribuír á magnífica acollida de 2025. Para o futuro, hai axentes do sistema literario galego cuxas achegas deben ser rescatadas das sombras e valoradas, como é o caso das mans de Alexandra Murguía, Rosina Sánchez ou María Miramontes.
Nalgunhas celebracións anteriores das Letras houbo persoas homenaxeadas cunha obra literaria pequena ou mesmo de escasa valía, sendo outras as súas achegas máis significativas á lingua e literatura galegas. Este ano, porén, hai algo máis rupturista: dedícaselles a persoas que non escribiron ningunha obra, pondo máis o acento no papel de recreadoras que de creadoras. As festexadas son mulleres analfabetas ou con estudos moi precarios, que nunca desenvolveron unha carreira literaria de ningún tipo. Se puidesen sabelo, talvez ficarían sorprendidas por se lles outorgar unha honra até agora destinada a outros perfís ben diferentes.
Quero indicar, por último, que, sendo valioso celebrarmos a etapa vital da senectude e o papel das anciás na transmisión cultural durante milenios, coido que sería bo lembrarmos que as homenaxeadas foron vellas que tamén tiveron mocidade. O seu papel para o ben da cultura galega non comezou cando foron "descubertas" nos seus últimos anos. Transmitiron saberes, conservaron repertorios e enriqueceron o noso patrimonio inmaterial ao longo de toda a vida.
Esta carta aberta vai ter continuidade e falaremos dun asunto central: a literatura galega é aquela escrita en galego e, na súa dimensión tradicional, é aquela falada en galego. Que sentido ten festexar o Día das Letras con cantares en castelán?
