Cando unha atención á saúde mental con enfoque de xénero?

Nos anos 70 do século pasado iniciáronse os estudos sobre a relación entre xénero e saúde, que afondaban nas desigualdades sistemáticas, inxustas e evitables nas condicións de saúde por razón de xénero. No que respecta á saúde mental, as conclusións ían cara a unha sobre-representación de mulleres nas estatísticas psiquiátricas; é dicir, somos diagnosticadas en maior medida dunha doenza mental, acudimos en maior proporción aos servizos de atención primaria e especializados, e temos unha maior taxa de prescrición de psicofármacos. Que mudou desde aquela? Segundo as estatísticas oficiais publicadas, nada. O Informe anual do Sistema Nacional de Saúde do ano 2022 insiste na maior prevalencia de problemas de saúde mental nas mulleres, de máis do dobre, sobre todo nos problemas máis frecuentes a nivel poboacional, como son os de ansiedade, do sono e depresivos; diferenzas que se fan máis profundas conforme avanza a idade. Hai determinados diagnósticos, como anorexia ou bulimia, nos que as mulleres temos sete veces máis probabilidade de padecelos que os homes. Estereotipos Son 50 anos de coñecemento acumulado sobre as desigualdades de xénero na sociedade e na saúde. Da mesma maneira que coñecemos o impacto dos determinantes socioeconómicos no estado de saúde e no acceso aos recursos sanitarios. Ambos os factores, xénero e gradiente social, retroaliméntanse nunha clara intersección, de tal forma que as desigualdades de xénero en saúde mental tenden a aumentar na poboación con menores rendas, de menor nivel educativo e de maior idade. O masculino é tomado como valor de referencia, polo que os trazos femininos estereotipados son vistos como negativos 50 anos de coñecemento académico sobre os determinantes en saúde é tempo suficiente como para que o enfoque de xénero fose introducido na planificación e a atención á saúde mental dunha forma práctica, con impacto real na vida das persoas, e non só incluído como referencia descritiva nos documentos, como no caso do actual plan de saúde mental de Galicia, no que ademais desa descrición simplista (repetir a evidencia dos números) só se inclúe o xénero especificamente no que ten que ver coa atención ás vítimas de violencia de xénero, que sendo un eixo fundamental, non se pode limitar á asistencia nestas circunstancias tan graves. Os estereotipos de xénero como construción cultural, o androcentrismo na ciencia e o modelo biomédico na resposta asistencial impiden que se avance nunha atención á saúde mental con verdadeira perspectiva de xénero. As mulleres e os homes somos definidos de forma ríxida con cualidades opostas; o masculino é tomado como valor de referencia, polo que os trazos femininos estereotipados (suposta fraxilidade, volubilidade, sentimentalismo, dependencia ou preocupación) son vistos como negativos; e por último, como a natureza dos trastornos mentais é estritamente biolóxica, as doenzas femininas están en relación cun sistema hormonal diferencial que ademais varía ao longo da vida, polo que nos fai máis propensas a sufrir problemas mentais. Sobrediagnóstico Convén analizar a posibilidade que existe de que se estea sobrediagnosticando e sobremedicando as mulleres. Hai estudos que atopan que ante os mesmos síntomas e número de consultas, as mulleres teñen máis probabilidade de recibir un diagnóstico de saúde mental. E outras investigacións amosan que ante un mesmo diagnóstico, ás mulleres prescríbeselles medicación con máis frecuencia. Tamén hai que ter en conta o reverso: dado que a masculinidade estereotipada tende a rexeitar a expresividade emocional e a busca de axuda, os homes poden estar infradiagnosticados. Existe un potencial iatroxénico nas intervencións. Para fechar o círculo, o modelo biomédico predominante (que exerce unha enorme influencia nas políticas sanitarias), ao individualizar os problemas de saúde mental desde unha visión estritamente biolóxica, impide unha análise psicosocial que teña en conta o contexto e as condicións de vida das persoas. O efecto consecuente é unha medicalización tanto de procesos naturais como das reaccións emocionais ante condicións de desigualdade, violencias ou discriminacións que con maior frecuencia impactan nas mulleres. Córrese o risco de revitimización porque se dá unha solución individual e privada a unha causa social. En 1990, Mabel Burin no seu libro O malestar das mulleres: a tranquilidade receitada advertía que a pesar da feminización da saúde mental, as mulleres non eramos protagonistas na planificación das políticas asistenciais naqueles ámbitos máis concernidos. Vai sendo hora.