Viaxeiras do inverno: Aves invernantes nas zonas húmidas galegas

As aves tamén son un termómetro que nos orienta sobre a temperatura da nosa saúde ecolóxica: son o grupo animal máis doado de detectar e, xa que logo, un indicador de consulta relativamente sinxela de como funcionan os nosos espazos naturais. Por iso, ao chegar xaneiro, varias ducias de ornitólogos sacan os seus telescopios e saen ao campo a contar as aves presentes nas zona húmidas, a censalas. Desde o ano 1967, os censos de aves acuáticas realízanse a nivel mundial, coordinados por un organismo global, Wetlands International, dedicado á protección de áreas húmidas e á súa xestión sustentábel. Xurxo Mouriño, biólogo e xestor ambiental, leva realizando estes censos desde comezos da década de 1980 e coñece ben os seus mecanismos. "Na Galiza, estes censos realízanse desde 1972, por iniciativa de varias asociacións como o Grupo Ornitolóxico Galego, xermolo da Sociedade Galega de Historia Natural, o grupo Erva ou o Grupo Naturalista Hábitat. En 1987, a Dirección Xeral de Conservación da Natureza da Xunta (hoxe, Dirección Xeral de Patrimonio Natural) asumiu a súa organización e coordinación". Desde 2015 a Xunta contrata a realización do censo a profesionais e a empresa de Mouriño, Arcea Xestión de Recursos Naturais, é a entidade consultora que ten desenvolvido a maior parte deses contratos. Segundo Mouriño, a media de aves que escollen o noso país para invernar nos últimos anos é de 130.000 (eran 170.000 na primeira década do século) e cerca do 65% son gaivotas. As zonas húmidas son pezas imprescindíbeis no mantemento de recursos tan básicos como a auga e teñen unha importancia fundamental na captación de carbono, algo que –nestes momentos en que o cambio climático se presenta como un dos principais retos que debe enfrontar a humanidade– debería valorizarse máis A sombra do cambio climático O descenso no número de individuos podería indicar un mal estado de saúde, mais non hai que precipitarse na avaliación dos resultados. O feito de que os censos se realicen a nivel global permite sacar conclusións máis afinadas, baixo as que se adiviña a sombra do cambio climático. "Por unha banda", explica Mouriño, "o número de gaivotas derrubouse nos últimos anos por culpa do selado de vertedoiros e dunha doenza paralizante que sofre a poboación de gaivota patiamarela desde hai anos. Por outra, algunhas especies simplemente cambiaron os seus hábitos invernantes como consecuencia do incremento das temperaturas. As rexións do norte e do leste de Europa teñen agora invernos máis suaves e iso provoca que algunhas especies prefiran dirixirse a estas zonas –que están máis perto dos seus territorios de cría– en vez de descender até estas latitudes. A visión local non é indicativa da situación da especie a nivel global." Existe a tendencia a que os invernos sexan máis cálidos, mais prodúcense moitas fluctuacións anuais que provocan irrupcións súbitas de determinadas especies nalgúns anos, mentres que noutros, estas mesmas especies desaparecen da nosa xeografía. Algúns estudos demostran que realizar a invernada perto dos territorios de cría beneficia os individuos e, á longo prazo, a especie. É o caso dalgunhas especies de patos buceadores, como o pato cristado (Aythya fuligula), cuxos efectivos na Galiza se reduciron moitísimo na última década mais que mantén o nivel das súas poboacións no conxunto do continente. A tendencia contraria tamén existe: algunhas especies de garza –a garza cincenta, a garzota e mesmo a garza branca, que desde hai oito ou dez anos é unha visitante escasa pero segura– e os cullereiros incrementaron a súa presenza nas zonas húmidas galegas como consecuencia do descenso da presión cinexética. Falando da caza de aves acuáticas, que constitúe un serio problema noutros lugares, Mouriño cre que "na Galiza, inflúe moi pouco no declive das aves acuáticas: por unha banda, porque as principais localidades de invernada están declaradas refuxio de caza e, por outra, pola propia estrutura habitacional do país. En moitos lugares, especialmente na costa, aínda que non estea prohibida a caza, o seu exercicio é inviábel pola cantidade de vías de comunicación e de construcións que se espallan por todo o territorio. De feito, o único sitio onde hai constancia de que se dá a caza de aves acuáticas na Galiza é no Baixo Miño". A importancia das zonas húmidas Os censos realizados no inverno teñen como principal obxectivo as zonas húmidas, un dos ecosistemas máis produtivos e tamén dos máis ameazados na actualidade. Mouriño destaca as contradicións existentes na revalorización que, nos últimos anos está a ter o papel destas áreas na saúde global do planeta. "A produtividade biolóxica destas zonas está moi recoñecida: son zonas dunha produtividade biolóxica importantísima, pola combinación de auga e terra, e cunha enorme cantidade de biomasa: son ecosistemas que, transformados, por exemplo, en arrozais ou en zonas de marisqueo teñen unha produtividade moi alta. O que non está tan asumido é o seu valor, digamos, de mercado. As zonas húmidas son pezas imprescindíbeis no mantemento de recursos tan básicos como a auga e teñen unha importancia fundamental na captación de carbono, algo que –nestes momentos en que o cambio climático se presenta como un dos principais retos que debe enfrontar a humanidade– debería valorizarse máis. Custa moito recoñecer este tipo de funcións que non teñen un rendemento económico inmediato, mais é un valor que está aí desde sempre. Ademais, son áreas relativamente escasas dentro dos ecosistemas do planeta, o que multiplica aínda máis o seu valor". Cinco espazos naturais galegos forman parte da Lista de Zonas Húmidas de Importancia Internacional sinaladas a partir da firma deste tratado: o Complexo Intermareal Umia-O Grove, a ría de Ortigueira e Ladrido, a ría de Ribadeo, a lagoa e o areal de Valdoviño, e o complexo formado polas praias, as dunas e a lagoa de Corrubedo. Na Galiza, as zonas húmidas contan cunha sorte relativa. "Se o vemos cunha perspectiva recente, o seu estado, en xeral, non é tan malo", explica Mouriño, "máis se o vemos con algo de perspectiva histórica, a situación é absolutamente calamitosa: perdeuse a principal zona húmida do país, a lagoa de Antela; o complexo lacustre da Terra Chá está esquilmado; as lagoas de Budiño (Porriño) están absolutamente esnaquizadas… Mantéñense zonas do litoral, as rías e os esteiros, mais no interior apenas contamos con nada máis. Algúns encoros transformáronse en hábitats de substitución dalgunhas especies acuáticas pero en absoluto compensan as perdas de anos anteriores". Precisamente para coidar destas xoias ecolóxicas asinouse o Convenio de Ramsar, que acaba de celebrar, o pasado 2 de febreiro, cincuenta anos. Trátase dun acordo internacional sobre a conservación e a utilización responsábel das zonas húmidas, que inicialmente se centrou na protección do hábitat das aves acuáticas, mais que co paso dos anos foi ampliando o seu ámbito de aplicación no sentido de protexer toda a biodiversidade destes ecosistemas. Cinco espazos naturais galegos forman parte da Lista de Zonas Húmidas de Importancia Internacional sinaladas a partir da firma deste tratado: o Complexo Intermareal Umia-O Grove, a ría de Ortigueira e Ladrido, a ría de Ribadeo, a lagoa e o areal de Valdoviño, e o complexo formado polas praias, as dunas e a lagoa de Corrubedo. "En xeral todas as rías galegas", puntualiza Mouriño, "e algúns tramos fluviais son importantes desde o punto de vista ecolóxico. O máis escaso aquí son as zonas humidas interiores, que foron asque máis sufriron as transformacións de orixe humana. A desaparición de Antela, por exemplo, causou un impacto ecolóxico que transcende as nosas fronteiras, que tivo consecuencias a nivel ibérico. Polos datos que existen, Antela era o lugar de nidificación de moitas especies que se perderon. En conxunción coa perda, polos mesmos anos, da lagoa de La Janda en Cádiz e da lagoa da Nava, en Palencia, foi unha catástrofe para a saúde ecolóxica da parte continental da península". Esta diferenza entre o estado de conservación das zonas marítimas e as do interior podería deberse a que as primeiras son a base dunha actividade económica de alto rendemento (pesca, marisqueo…) mentres que as segundas foron estigmatizadas como "paraxes improdutivas". Dalgunha forma, semella que estamos condenados a velo todo a través dun cristal produtivista. "En certa maneira, foi así", constata Mouriño, "xa que estas zonas de interior non só se consideraban como improdutivas senón que, ademais, eran vistas como áreas insalubres. Non había nelas unha produción económica importante e, se a había, non pasaba de ser de autoabastecemento doméstico: leña, estrume, algo de pesca…". No cómputo destes ecosistemas, tampouco debemos esquecer outras áreas que teñen unha grande importancia para o equilibrio ecolóxico como as turbeiras de montaña –como, por exemplo as do Xistral– que non son especialmente relevantes para a conservación de aves pero que son vitais e de altísimo valor ecolóxico. Hai que decatarse de que unha actividade realizada por uns poucos individuos pasa a ser unha agresión cando se realiza en masa. É algo do que non somos conscientes como sociedade, mais é preciso ter presente que podemos estar provocando impactos significativos sobre as aves e, en xeral, sobre uns ecosistemas que son os que nos soportan a nós Conservar para o futuro A pandemia puxo de manifesto a necesidade que temos de manter un certo contacto coa natureza, mais a actual tendencia a "ocupar" espazos naturais fráxiles como as zonas húmidas pode ter consecuencias contraproducentes. "Cada vez nos gusta máis gozar da natureza, pasear, andar en bicicleta, recoller cogomelos…", di Mouriño, "mais hai que decatarse de que unha actividade realizada por uns poucos individuos pasa a ser unha agresión cando se realiza en masa. É algo do que non somos conscientes como sociedade, mais é preciso ter presente que podemos estar provocando impactos significativos sobre as aves e, en xeral, sobre uns ecosistemas que son os que nos soportan a nós. Existe demasiada presión humana que é preciso avaliar para saber exactamente canta carga pode resistir unha determinada paraxe natural e actuar en consecuencia. Por exemplo, os hábitos de paseo de cans en zonas importantes para as aves está xerando moitos problemas que deberían ser regulados polas autoridades". Outras actividades máis agresivas tamén poden ter repercusións fatais para estes ecosistemas. O rexurdir dos parques eólicos ou das explotacións mineiras poden constituír un grave risco para as zonas humidas. "Non son un perigo directo", explica Mouriño, "porque non se van construír parques eólicos ou explotacións mineiras directamente en áreas protexidas, mais pode haber efectos inducidos desde esas instalacións, como no caso dos previsíbeis impactos que podían afectar a ría de Arousa desde a mina de Touro: a construción destas infraestruturas ten consecuencias que poden poñer en perigo os ecosistemas: por exemplo, por causa das augas residuais e os sedimentos –ademais de posíbeis vertidos– que producen. Aínda así, hai que estar moi alerta porque existen lugares onde foi imposíbel manter un espazo protexido por mor da presión industrial: ás gándaras de Budiño sufriron unha deterioración case irreversíbel sen que as autoridades competentes puideran ou quixeran remedialo". En todo caso, a natureza segue movéndose: aves como as aguias peixeiras, antes practicamente inencontrábeis por aquí, convertéronse en invernantes habituais no noso país. Outras que antes eran numerosas, como a galiñola negra, sufriron un declive moi acusado que acende todas as alarmas entre os conservacionistas. As flutuacións teñen ás veces unha causa natural, mais case sempre a man do ser humano se adiviña detrás dos cambios. Da nosa actitude ante estes visitantes invernais depende tamén, en gran medida, o noso futuro. A recuperación da lagoa de Antela, máis perto No marco do Día Mundial dos Humidais, celebrado este pasado martes, a ministra para a transición ecolóxica, Teresa Ribera, anunciou o compromiso do Goberno estatal para recuperar zonas húmidas que cualificou como "esenciais para a vida". Na súa intervención, citou específicamente a Lagoa de Antela, na Limia, entre os tres humidais do Estado perdidos no pasado e que agora se pretenden restaurar. O certo é que desde o anuncio da chegada dos fondos europeos para combater a crise derivada da pandemia, varias asociacións ecoloxistas traballan en elaborar un proxecto que permita a recuperación do que foi unha das grandes zonas húmidas europeas. Xurxo Mouriño considera que esta é unha noticia moi esperanzadora. "Un proceso precioso a nivel social. Na actualidade, a seca dunha lagoa con estas características para sementar patacas resulta absurdo, mais houbo un tempo en que se vía como un síntoma de progreso. Afortunadamente, hoxe podemos soñar cun futuro máis razoábel para Antela".