Viaxe á biodiversidade mariña

O Chasula xa ten, de seu, unha historia que o converte nun magnífico expoñente da historia marítima galega das últimas décadas. Trátase dunha das últimas tarrafas –un tipo de embarcación dedicada ao cerco, característica da pesca galega durante os dous primeiros terzos do século pasado– que sufriu diferentes cambios ao longo da súa vida e que, da man de Isidro, recuperou en 2003 a súa tipoloxía construtiva orixinal. Baixo criterios de explotación sustentábel, o Chasula e Isidro Mariño –a través da empresa Intramar S.L.– ofrecen viaxes marítimas nas que descubrir o medio natural, así como unha boa parte do patrimonio marítimo relacionado coa pesca, o marisqueo e as distintas actividades de explotación máis ou menos artesanal que rodean a ría de Arousa. O biólogo Xabier Vázquez Pumariño, que exerce de guía en moitas destas saídas, cre que "moi pouca xente vive en contacto co mar. O que nos chega do mar son imaxes moi concretas, imos á praia, imos á peixaría comprar peixes que non sabemos moi ben como se capturan… En xeral, vivimos moi de costas ao océano. O Chasula permite cambiar a perspectiva por unhas horas: mostra de onde veñen os produtos que compramos acotío, como é o ecosistema no que viven… E decatámonos de que é un ambiente complexo e de que pode chegar a ser moi duro, que manexarse nel require unhas capacidades moi especializadas que non coñecemos. Por outra banda, estamos moi afeitos a ver a diversidade biolóxica a través da televisión, unha realidade moi limitada e moitas veces exótica; mesmo a xente que ten máis contacto coa natureza está moi mediatizada polo uso que se fai do territorio. Neste sentido, tamén cambiamos a perspectiva: vemos aves mariñas que talvez non coñecemos, pero que nos dan a medida da cantidade e diversidade que existe; percibimos que están gobernadas por unhas forzas naturais que en xeral non coñecemos ben, desde a migración até o fenómeno dos afloramentos de augas profundas que posibilita que en determinados puntos haxa máis comida, por non falar do tema dos cetáceos, que sempre esperta unha gran curiosidade. Todo iso é fascinante. Mesmo para un biólogo é unha comprobación de moitas das cousas que estudamos e que pertencen a un mundo alleo ao noso". As viaxes de avistamento de aves e cetáceos amplían a mirada sobre o patrimonio natural e permiten ligalo a eses modos de vida tradicionais que aínda manteñen certa vixencia na ría de Arousa: "Hai 36.000 familias que viven da ría agora mesmo", explica Isidro Mariño. Ás veces, ese descoñecemento do medio mariño vese agravado polo sensacionalismo que acompaña o tratamento das noticias relacionadas con el. O día que embarcamos no Chasula é o mesmo en que, supostamente, unhas candorcas "comeron" o temón dunha embarcación deportiva. O noso contacto cos mamíferos mariños, non obstante, é dunha natureza ben diferente. Nada máis saír do porto do Grove, onde o Chasula ten a súa base, avistamos varios grupos de arroaces que nadan tranquilos e pausadamente entre as bateas. As aletas anchas e escotadas delatan a súa presenza a poucos metros do barco. Algún salta deixándose ver por completo, outros mergúllanse até desaparecer. Saímos a mar aberto polo norte da ría, perto das illas de Sagres de Fóra e Sagres de Terra, completamente ateigadas de corvos mariños cristados, e comezan a verse algunhas das aves que dificilmente se observan desde terra: pardelas baleares –a ave máis ameazada da península ibérica–, palleiras grandes e parasitas e moitos mascatos que volven desde os seus lugares de cría no norte de Europa. O tesouro oculto: o paíño de Wilson Unha parella de ingleses toma nota de todo o que ve e compara nas súas guías as particularidades de tal ou cal ave. Isidro cóntanos que cada vez son máis os estranxeiros que acoden a Intramar para realizar avistamentos de aves: ingleses, franceses, finlandeses, suízos e mesmo norteamericanos. Moitos deles atraídos polo que se converteu nun dos maiores reclamos para ornitólogos do mundo enteiro: o paíño de Wilson, unha especie de paíño que se cría que só chegaba ao Atlántico Norte de forma episódica, mais que resultou ser unha ave moi abundante nas nosas costas e agora aparece en case todas as viaxes do Chasula. "É un descubrimento que se debe en boa parte ao labor que fan empresas como Intramar", explica Vázquez Pumariño, "xa que son aves que non podes ver desde un cabo e moito menos desde a praia, tes que dar un paso máis alá e ese paso e embarcarte. Navegando unhas cantas millas mar a fóra vés que todo cambia, que hai unha realidade ambiental e ecolóxica completamente diferente e aí aparecen sorpresas coma a do paíño de Wilson, unha ave subantártica, do tamaño dun pardal, que ten uns movementos a través do océano absolutamente extraordinarios. Non só en días de calma, senón en días de temporal, con néboa, frío, chuvia… Todo iso fai que nos preguntemos polo seu modo de vida que, a todas luces, é abraiante". A medida que nos afastamos da costa vai incrementándose o número de especies que avistamos. Os primeiros golfiños comúns achéganse ao barco e xogan co ronsel que vai deixando ao seu paso. Ao lonxe descubrimos un punto, fronte a Corrubedo, onde os mascatos se lanzan en picado para pescar entre máis golfiños. Achegámonos e, finalmente, aparecen os primeiros paíños europeos e de Wilson. E con eles, pardelas escuras e encapuchadas, palleiras parasitas e pomarinas, carráns e gaivotas de varias especies. O espectáculo é absolutamente asombroso. Vázquez Pumariño insiste en que o Chasula ofrece moitas actividades diferentes para públicos moi diversos. "Hai unha parte máis especializada dirixida a xente que xa ten un coñecemento avanzado da vida mariña e das especies que habitan ou pasan polas costas galegas e un público máis xeralista que non coñece como se producen, por exemplo, os mexillóns e para o que achegarse a unha batea xa constitúe un espectáculo. Todo xunto permite entender procesos que son moi complexos e que están detrás de todo isto: a circulación das augas, os afloramentos, a importancia dos nutrientes de augas profundas que chegan á superficie e sofren unha forte insolación –o que fai pensar na fotosíntese como motor de moitos destes procesos. A experiencia sempre permite abrirse a novos coñecementos e crear novas inquietudes". Momentos estelares Mentres tanto, a viaxe continúa e os descubrimentos sucédense: primeiro, un grupo de pentumeiros –un pato mariño– que migran cara ao sur; logo, un rorcual común, a balea máis habitual fronte ás nosas costas pero cuxo avistamento dista moito de estar garantido en ningunha viaxe. Semella que este vai ser un dos puntos álxidos da xornada, mais a navegación aínda nos reserva máis sorpresas. Máis adiante, descubrimos un grupo bastante numeroso de caldeiróns, uns delfínidos de gran tamaño (de catro a sete metros) que se avistan con relativa frecuencia nesta época do ano. Todos eles espertan exclamacións de contento e alegría na tripulación (un máximo de 12 pasaxeiros que se viron reducidos agora a dez pola pandemia). Aínda que nada se pode comparar co gran momento estelar da singradura: un xuvenil de mascato pardo (Sula leucogaster), unha especie subtropical da que tan só hai unha ducia de avistamentos na Galiza e que sobe a adrenalina de todos os participantes até puntos próximos ao infarto. A cara de satisfacción de Isidro é máis que evidente: desfruta tanto como os ornitólogos de encontros coma este. "Estes son os detalles que fan de cada viaxe unha experiencia inigualábel. Ás veces é unha especie rara. Outras un soprido de balea perto do barco, un migrante co que non contas ou unha ave común que non esperas atopar en alta mar". Coma se o escoitase, unha curuxa das xunqueiras aparece da nada e pérdese en dirección a terra. Lamentabelmente, hai outra cara do medio mariño que tamén se manifesta nas viaxes do Chasula. De cando en vez chega un aviso para que Isidro descenda a velocidade sen que haxa un ave nin un mamífero á vista. Plásticos: Lidia, a axudante de Isidro, toma o bicheiro e recolle unha bolsa de gran tamaño para retirala das augas. Son encontros que se repiten e que nos falan da falta de conciencia que segue rexendo a nosa relación co mar. "As capacidades dos ecosistemas están moi superadas e no caso das pesqueiras isto compróbase moi ben pola diminución de capturas que se dá de forma case sistemática", comenta Vázquez Pumariño. "Nos sistemas litorais, ademais, hai un modelo de turismo masivo que tamén superou a capacidade de carga hai moito tempo e aquí existen datos moi concretos. Por exemplo, a península do Carreirón, na illa de Arousa, era un lugar excepcional para o descanso de aves acuáticas, especialmente limícolas, e a día de hoxe case non queda nada de todo aquilo porque está cheo de xente, de maneira masiva, durante moitísimos meses ao ano. Nos illotes Guidoiro Areoso e Guidoiro Pedregoso –que desde o meu punto de vista deberían estar incluídos no Parque Nacional das Illas Atlánticas pola súa importancia ecolóxica– hai unha constante presenza masiva de turistas realizando actividades moi lesivas: practicando deportes acuáticos con vehículos de motor, fondeando, ocupando as praias, producindo contaminación acústica, deixando lixo de forma sistemática… O mesmo sucede coa illa de Rúa. Sitios con importancia enorme como repousadoiros e lugares de cría de moitas especies mariñas que se ven completamente alteradas pola presenza humana. É preciso avaliar a capacidade de carga de cada sistema e dosificar a entrada de persoas de acordo con esa avaliación". A viaxe continúa e aínda hai tempo para ver especies novas: varias gaivotas de Sabine –unha preciosa ave que habitualmente só se deixa ver mar a fóra– e, xa achegándonos á boca da ría, pardelas cincentas, quenllas, peixes roda ou unha parella de toniñas, un cetáceo de pequeno tamaño xa extinto no mediterráneo e en grave perigo de extinción na Galiza. Isidro comeza agora a "pór en valor" outra das riquezas da ría e ofrécelle á pasaxe mexillóns ao vapor, empanada de zamburiñas e de sardiñas… "A degustación de produtos do mar forma parte do coñecemento do medio que tratamos de difundir, é un elemento máis que permite coñecer os modos de vida tradicionais que se cultivaban na ría de Arousa", afirma. A volta faise a través dos polígonos de bateas onde se refuxian garzas, corvos mariños, gaivotas, e limícolas como píllaras, pilros ou virapedras. Un final tranquilo que compensa de todas as emocións vividas ao longo das últimas oito horas. E que dá ganas de repetir na primeira ocasión que se presente.