Vestixios dos primeiros habitantes da Galiza

O val do Támega é unha rexión que desde sempre foi unha fronteira natural. É o punto de conexión entre a costa e a terra firme e un cruce de camiños atravesado por vías romanas e polo Camiño de Santiago. A rexión abrangue o territorio galego e portugués e conta con abundantes vestixios de asentamentos, calzadas e miliarios romanos, restos medievais e castrexos, ademais dunha ampla representación de estatuaria a ambos lados da fronteira. Con todo, no relativo á prehistoria, a comarca do Támega é unha zona pouco coñecida e estudada na historiografía arqueolóxica da Galiza. O lado portugués do val, pola outra parte, leva sendo amplamente estudado desde os anos oitenta e reflicte mostras de pinturas rupestres, estatuas-menhir antropomorfas e fálicas e outros vestixios prehistóricos. Ante os precedentes dos achados en Portugal e algúns descubrimentos fortuítos realizados durante o século XX, o Grupo de Estudos en Arqueoloxía, Antigüidade e Territorio (GEAAT) comezou en 2013 a estudar os restos da prehistoria na zona galega do val do Támega, correspondente á comarca de Verín. As últimas investigacións na rexión amosan xacementos de diversos momentos da prehistoria, desde o Neolítico e o Calcolítico até a Idade de Bronce. Por iso, os arqueólogos ven o val do Támega como un enclave privilexiado para estudar a ocupación do territorio e a mobilidade durante as diferentes etapas da prehistoria. A arqueóloga especializada en prehistoria e líder da investigación na zona, Beatriz Comendador, afirma que "se algo caracteriza a arqueoloxía prehistórica da comarca do río Támega é a súa diversidade. Atopamos asentamentos de diferentes etapas, arte rupestre, mámoas, xacementos funerarios da Idade de Bronce e estatuaria do Noroeste. Pode dar a sensación de que esta rexión sudoriental de Ourense é un territorio illado ou con pouca conexión co resto do mundo, pero os estudos amosan o contrario. O val do Támega foi unha área crucial e estratéxica de comunicación desde a antigüidade. Os diversos materiais e manifestacións artísticas que estamos atopando amosan contacto con zonas afastadas e circulación de obxectos e persoas desde momentos moi remotos na historia". Comendador e a arqueóloga especializada en mobilidade na prehistoria, Lucía Rodríguez, comentan que "en Portugal, na zona de Tras os Montes, a profesora Susana Jorge xa estudara nos anos oitenta a presenza de pintura esquemática e os poboamentos do Calcolítico. Isto ten o seu reflexo no lado galego do Támega, nas pinturas atopadas no xacemento de Lobarzán. A zona galega e portuguesa forman parte da mesma vía de comunicación". Lucía Rodríguez ten claro que o val do Támega, igual que o é agora, xa era a entrada ao noroeste da península durante a prehistoria e atrévese a afirmar que foi un lugar clave nos procesos de neolitización. "No sitio de Lobarzán atopáronse asentamentos desde a prehistoria até a Idade Media, que mostran o interese que espertaron estes lugares altos, con ampla visibilidade sobre o val, ao longo da historia". O etnógrafo Miguel Losada tamén afirma que o val do Támega leva sendo unha zona de intercambio durante milenios cunha sofisticación cultural propia. "As persoas que habitaron o val na prehistoria non estaban pechadas sobre si mesmas. Tiñan un coñecemento amplo a escala continental e todo apunta a pensar que o que se está atopando é só o comezo de achados aínda máis importantes". A importancia de analizar os asentamentos prehistóricos da comarca son fundamentais para coñecer os criterios de localización e pautas de explotación do territorio das comunidades antigas. Arqueoloxía colaborativa O proxecto arqueolóxico que se leva a cabo actualmente na zona conta coa colaboración dos axentes civís e locais, coñecedores do territorio de estudo, que axudan aos investigadores a localizar e contextualizar os xacementos da zona. A toponimia, as lendas populares e as historias locais poden dar indicios de xacementos e culturas que se perderon no tempo. Losada comenta que o rexistro lingüístico ten unha grande precisión que axuda a atopar patróns en diversas zonas. "A investigación etnográfica e lingüística ou paleolingüística forma parte dun corpus de coñecemento. A propia raíz do río Támega, que está presente en Támesis indica contextos que tiñan algún tipo de conexión". Os habitantes do territorio son os maiores coñecedores da paisaxe e poden atopar importancia en elementos que ao resto lles pasa desapercibidos. Contactos interculturais Segundo os estudos publicados polo GEAAT, as prospeccións no val do Támega están a superar todas as expectativas de partida. En 2019 atopáronse dúas das catro pinturas rupestres que se coñecen en toda Galiza, sendo unha delas de tradición esquemática sobre granito, a máis antiga que se coñece até o momento na comunidade sobre ese soporte. Até o momento, xa se catalogaron na rexión mostras de diversas categorías. Vinte e unha mámoas, dúas mostras de pintura esquemática, cento seis petróglifos, cerámica estilo penha, a estela de guerreiro de Pedra Alta e xacementos habitacionais tipo castro en Cualedro, Monterrei ou Chaves. Da Idade de Ferro e períodos próximos á Romanización, na zona de Frieiras, identificáronse un total de catorce xacementos castrexos en alturas medias e baixas en relación coas terras cultivábeis e coas potenciais rutas de tránsito. Beatriz Comendador fala de pezas de ouro e bronce que coinciden con diferentes xacementos europeos da Idade de Bronce e que indicarían o contacto da zona con outras culturas. A contorna arqueolóxico do menhir de Tameirón ofrece indicios de ocupación na Idade de Bronce. Tamén existen mostras do período Calcolítico, onde era común o enterramento e o emprego de covas e abrigos naturais para resgardarse. As catas realizadas na zona amosaron niveis arqueolóxicos da Idade Media, Romanización e Neolítico e na Fraga dos corvos atopáronse un brazalete de bronce, unha fíbula de dobre resorte e un pendente que se interpreta como una relación co mundo orientalizante. José María Eguileta: “A Gallaecia formaba parte de rutas de intercambio entre pobos mediterráneos e da zona atlántica” Cruce de camiños As mostras da riqueza etnográfica e arqueolóxica que se están a atopar na rexión teñen relación coas súas características paisaxísticas e xeográficas. Como afirma Lucía Rodríguez, o val do río Támega sitúase nun cruce de camiños na fronteira con Portugal e Castela, sendo un dos eixos fundamentais na comunicación do territorio norte-sur co país veciño e oeste-leste entre o interior da meseta e a costa. Miguel Losada salienta a importancia de achados da magnitude da Estela do guerreiro, de grande antigüidade, que certifica a sofisticación das comunidades que habitaron o territorio do val do Támega e o contacto con culturas atlánticas remotas. "Estamos a falar de descubrimentos de primeiro nivel. Os grandes petróglifos en Vences son un dos achados máis importantes das últimas décadas: coas súas características físicas conectan esta rexión co mundo atlántico e británico. Ademais, nesta mesma zona existen indicios doutros posíbeis petróglifos que parecen apuntar a datas do Paleolítico Superior". O río Támega é o principal eixo vertebrador da comarca de Verín, percorréndoa lonxitudinalmente de norte a sur. O espazo goza de amplos valores naturais con abundante riqueza vexetal e faunística. A propia traxectoria do río, nun val amplo gorecido polos montes, supón unha vía natural de paso que leva achegando movemento de persoas e ideas ao longo dos séculos. Durante a Idade de Bronce apareceu a gandaría transhumante, que implicou o desprazamento de poboacións a través de territorios remotos aproveitando as vías naturais de paso como as concas fluviais. Lucía Rodríguez explica que "a paisaxe combina clima atlántico e mediterráneo, o que fai do val un lugar interesante para asentamentos da gandaría e a agricultura, que comezaron no Neolítico. As comunidades antigas adoitaban asentarse e sentirse atraídas por rexións fluviais na procura de auga e fertilidade. Ao ser un lugar de paso, converxen manifestacións culturais de orixes distintas". O Támega pertence á conca do Douro, nace no alto Talariño, preto de Alberguería (Laza) e chega a Portugal. En total ten unha lonxitude de 51 quilómetros e unha conca de 624 quilómetros cadrados sobre territorio galego. O seu principal afluente é o río Búbal, que recolle augas de Cualedro, Oímbra e Monterrei. A localización estratéxica da comarca, sumada á súa riqueza paisaxística e natural, fixeron dela un lugar atractivo para o asentamento de poboacións ao longo da historia. Con todo, os asentamentos e mostras da prehistoria recente non se comezaron a estudar con seriedade até os últimos anos. Pinturas rupestres Unha das mostras máis salientábeis do papel do val do Támega nas comunicacións e no paso e influencia de culturas remotas son as pinturas rupestres de tipo esquemático recentemente atopadas en Penedo Gordo e Lorbarzán. Estes achados, realizados no ano 2019 son as mostras máis antigas atopadas sobre granito na comunidade. A arte esquemática é pouco común na Galiza, onde o que se adoita atopar son representacións de figuras circulares concéntricas e de animais. Os achados de Lorbarzán son mostras de cruces antropomorfas e trazos esquemáticos, típico de zonas máis meridionais da península Ibérica, que terían chegado á rexión polas vías de comunicación. Outros achados que amosan o contacto do val con outras culturas son as puntas de sílex. Un material que non está presente na nosa comunidade e que indicaría un probábel intercambio con outras rexións onde é máis abundante. Lucía Rodríguez, que investiga a presenza do material silex e cerámicas na zona, afirma que as investigacións intentan desbotar a crenza popular de que na prehistoria a xente non se desprazaba. Os rexistros arqueolóxicos atopados no val demostran que as poboacións se movían. "As puntas de frecha de sílex que atopamos aquí proveñen dunha distancia de, como mínimo, cen quilómetros. Ademais a cerámica tipo penha que atopamos é moi específica da área do Támega e atopámola tanto na parte galega como portuguesa". O contexto dos achados como o do menhir de Tameirón vincúlano cun poboamento desenvolvido na zona entre mediados do segundo milenio e inicios do primeiro antes de Cristo. A peza está relacionada coas vías de comunicación. Outras estatuas atopadas das mesmas características responden a este patrón, como a de Muíño de San Pedro, en Verín, ou as de Faiôes, de Chaves. Un recurso sen explorar As prospeccións e achados recentes realizados pola Universidade de Vigo teñen o obxectivo de poñer en valor a zona entre a comunidade científica, pero tamén de divulgar entre a sociedade as mostras de pinturas rupestres e xacementos da prehistoria recente nos concellos do val do Támega; Laza, Castrelo do Val, Monterrei, Verín, Oímbra e Cualedro. Para isto, o equipo do GEAAT promoverá unha plataforma virtual de acceso público de carácter transfronteirizo que irá incluíndo os resultados da intervención da zona galega e portuguesa. Ademais, os propios arqueólogos levan poñendo en marcha, durante os últimos anos, excursións aos xacementos para mostrarlle ao público da zona a riqueza local. Todas as persoas consultadas coinciden en salientar a relevancia dos recursos arqueolóxicos do val do Támega: ademais de polo seu valor cultural, poden servir como motor económico e dinamizar a comarca, promovendo actividades relacionadas cos xacementos. Miguel Losada destaca que "os seres humanos só consumimos discursos e símbolos que apelan á emoción. A realidade etnográfica na Galiza é descoñecida porque non é divulgada, non se aproveita para crear contidos culturais, películas ou en definitiva discursos que falen de nós". Bruno Rúa: "Cando comecei co grupo, había catalogados 36 petróglifos e a día de hoxe xa hai 338"