Senkata, a ferida sen cicatrizar

Mariana deixou o seu barrio, o distrito 6, moi próximo á planta gaseira de Senkata, con manifestantes bloqueando os seis carrís de estrada que o atravesan, queimando pneumáticos, e coas mulleres de pollera (saia longa até os pés que forma parte da indumentaria tradicional das chamadas “cholas”) agardando pola xente que acudía marchando desde zonas campesiñas e mineiras como Colquiri, Potosí ou Corocoro, para sumarse ás protestas. Ela continuou a súa rutina con certa normalidade, pois a vida segue a pesar dos conflitos sociais. Non era a primeira vez que isto pasaba en Senkata, porque alí está instalada a YPFB, a planta gaseira, na que en grandes depósitos se almacena gas, recurso do que Bolivia posúe importantes reservas naturais. Este gas embotéllase en bombonas e todos os días sae en camións para ser distribuído en La Paz, polo que uns días de bloqueo a esta planta supón un colapso na capital a curto prazo. O bloqueo, acompañado do corte da estrada RN1 (Ruta Nacional 1), é un recurso utilizado pola poboación do alto para facer visíbeis as súas reivindicacións. O que atopei en Bolivia entre o 4 e 14 de xaneiro escribindo esta reportaxe foi unha viaxe ao pasado. Falamos de moitos dos ingredientes que conformaron historicamente as ditaduras: represión brutal da oposición por parte das forzas armadas, policía, exército e paramilitares formados ex profeso en emprazamentos descoñecidos para esta causa. Nesta ocasión protestaban polos acontecementos que desde o 20 de outubro tiñan paralizado o país. Resumindo: as acusacións de fraude electoral ao partido gañador, o MAS (Movemento ao Socialismo), o claro apoio da OEA (Organización de Estados Americanos) a esta versión; a renuncia de Evo Morales ao seu cargo da presidencia de Bolivia, mediante ameaza directa de Williams Kaliman, comandante das forzas armadas, o 10 de novembro e a autoproclamación, o 12 novembro da senadora do Movemento Demócrata Social, Jeanine Añez, como presidenta transitoria, até novas eleccións. Todo isto acompañado de graves disturbios nas rúas, nuns casos provocados como sinal de rexeitamento ao levantamento militar que tivo lugar en Cochabamba, en apoio ao novo réxime ou Goberno, e o conseguinte levantamento de delegacións policiais en diferentes puntos do país. Outro motivo de protestas foi a queima de wiphalas (bandeira de sete cores, que representa os pobos orixinarios), que a poboación indíxena, maioritaria nos censos de poboación en Bolivia, e de ascendencia aimara, quechua e guaraní interiorizou como propia. No ano 2009 incluíuse como símbolo nacional na constitución, polo tanto, ondea, excepto neses días, nos edificios oficiais, xunto a bandeira tricolor. Tamén en multitude de casas ou negocios de quen con ela se identifica. A onda de disturbios tinxiuse de xestos revanchistas dunha banda e doutra; pasaron desde agresións e queima de propiedades a membros do MAS á queima de oito comisarías e estacións policiais no Alto ou Cochabamba, queimáronse os autobuses municipais… Algúns destes actos sospeitosos de seren realizados previo-pago, tanto para danar directamente as vítimas deste feito, como para “favorecelas” co cobro de seguros dos bens incendiados, por exemplo. Cheiro a guerra civil As rúas ardían con cheiro a guerra civil. Un conflito no que a poboación sacou a florecer os seus sentimentos racistas contra a poboación indíxena, que nestes últimos anos estiveran soterrados, amansados, ou simplemente reprimidos, en gran parte polo auxe e apoio que tiveron nos 14 anos do anterior Goberno (en 2010 promulgárase unha lei antirracista), que supuxo a súa participación e representación en todos os ámbitos da sociedade: político, cultural, laboral, educativo… Ao mediodía, Mariana recibiu a chamada dunha amiga, advertíndolle do que alí estaba a pasar. Os bloqueos comúns, aos que ela xa estaba afeita na súa curta vida, convertéranse en algo que ela non coñecía. Cando o minibús parou para baixar a súa pasaxe na beiravía e dar volta, comprobou que a paisaxe cotiá, a pesar do que ela deixara de mañá, se convertera na escenografía dunha guerra. O ceo completamente cuberto de fume negro, da queima de pneumáticos, e branco, dos gases lacrimónexos, lanzados polas forzas armadas, obrigaban a xente a saír das súas casas para poder respirar, sobre todo con crianzas. Na súa carreira de regreso ao seu fogar, viu unhas 15 persoas levadas en brazos ou en aguayo (tecido tradicional con múltiples funcións), feridas ou mortas. Os disparos e os gritos, xunto co enxordecedor ruxir dos helicópteros e avións, que sobrevoaban moi baixo o distrito, foi a banda sonora que aterrou e traumatizou de por vida a súa poboación. Viu como o enfermeiro que gravaba un vídeo no que solicitaba materiais para continuar socorrendo a xente que caía baleada foi detido por policías de civil, a día de hoxe continúa detido, acusado de exercicio ilegal da medicina. Este dato foi confirmado polo Itei (Instituto de Terapia e Investigacións sobre as Secuelas da Tortura e Violencia Estatal). Nas listas de detención constan menores e persoas discapacitadas. Os listados oficiais achegan os datos de 34 persoas mortas, 800 feridas, e máis de 1200 detidas. Non se valoran desaparicións. Ao mediodía, Mariana recibiu a chamada dunha amiga, advertíndolle do que alí estaba a pasar. Os bloqueos comúns, aos que ela xa estaba afeita na súa curta vida, convertéranse en algo que ela non coñecía. Cando Mariana conseguiu chegar á céntrica praza 25 de xullo, moi próxima á igrexa de San Francisco, espontáneo lugar de reunión, onde brotaban as bágoas e as primeiras ideas, recuperada a capacidade de pensar con claridade, decidiu chamar a prensa. Ninguén acudiu. “Xa nin a tele vemos, a tele só di mentira”. Esta é a frase máis escoitada no Alto referida aos medios de comunicación, e á cobertura mediática que ofreceron ao alí sucedido. RTP, un medio local, foi o único en interesarse na emisión do acaecido en Senkata. A resposta gobernamental foi a clausura da canle durante catro días. Doaron sete caixóns para os mortos de Senkata, que en total foron once. Igrexas como velorios O pai Gechy, párroco da igrexa, decidiu abrir as súas portas, o que converteu a San Francisco nun improvisado velorio, morgue tamén; pois, ademais de espazo onde recibir as persoas asasinadas, as súas flores, velas, e bandeiras, foi o lugar en que se practicou unha autopsia. As familias querían conservar as balas como probas. Xa se sabía que en hospitais os informes médicos corroboraban a versión oficial: “As persoas en Senkata matáronse entre elas”. Os medios adornaron a versión oficial gobernamental cos cualificativos de “terroristas, vándalos, borrachos, delincuentes, maleantes, vagos…”, coa conseguinte criminalización do case millón de persoas que viven no Alto, a segunda cidade máis grande de Bolivia. A súa poboación autodefínese como humilde e ultratraballadora, nun 70% exerce traballos informais, as mulleres son “mañaneiras”, acoden ás 5 a.m a se abastecer de produtos alimenticios cos propios produtores ou intermediarios, que despois venden nos mercados, ao aire libre, un gran número delas criando bebés, que portean e aleitan como sempre se fixo. Os homes dedícanse á albanelaría, mecánica... Moita xente nova cursa estudos universitarios, a UPEA (Universidade Pública do Alto) fundouse no ano 2000. Un exemplo da xente nova e loitadora é María Cristina Quispe, de 21 anos, viúva de José Tenorio Mamani, de 23, e nai de Diego, de 1 ano. O seu home faleceu no acto, dun disparo recibido no costado, que lle tronzou as costelas, o corazón e o pulmón. El era mecánico cerralleiro, e saíra da casa á mañá para ir ao banco. Non puidera traballar nos días precedentes polos bloqueos. É coincidente, na maioría de testemuños das familias de persoas asasinadas, a parte do corpo na que recibiron os balazos: cabeza ou tórax, o que evidencia que os disparos viñeron desde posicións superiores. Testemuñas falan de francotiradores en edificios ou helicópteros. O Itei, centro para torturadas Hai feridos que dan conta de historias de malos tratos recibidos polo persoal médico: desde non recibir atención e ter que marchar a outro centro médico; non recibir sedación; ter que pagar por placas ou transfusións (1200 BS, pesos bolivianos, uns 170 euros, cando o salario medio dun obreiro é duns 2400 BS, uns 340 euros); violencia verbal; ameazas de ser denunciados e detidos; mala praxe... Moitas das persoas afectadas por este trato e por estas prácticas médicas acoden ao Itei, institución fundada e presidida por Emma Bolshia, cun equipo multidisciplinar formado por un cirurxián, unha psicóloga, un psicoanalista especializado en psicotraumatoloxía, un avogado e bolseiros especializados en dereito, psicoloxía, ciencias políticas ou medicina, que traballa no centro desde hai 14 anos. Bolivia era o único país suramericano que viviu ditaduras (Hugo Banzer Suárez 1971-78) sen centro para a rehabilitación de vítimas da tortura. A fundadora do Itei foi refuxiada política en Chile e Suíza, até que retornou a Bolivia hai 14 anos. No Itei ofrecen, ademais de diferentes formacións, en psicotraumatoloxía, por exemplo, traballos que abranguen a memoria histórica e o deber de restitución, mediante publicacións e informes, e intervencións directas en casos de crises. Na mañá que acudín á súa sede interviñeron dúas persoas: a primeira é Jose Manuel Cono Itusaca, de 16 anos, estudante de terceiro de secundaria, que acudiu acompañado da súa nai, Lola Itusaca, de 40 anos. Foi ferido en Senkata cando voltaba ao seu domicilio na Ceja, “os militares disparaban indiscriminadamente”. Foi ferido na cadeira, o proxectil aloxouse preto da súa pelve. Trasladárono ao hospital holandés, tardaron moito en atendelo e, finalmente, pasou catro días ingresado. O doutor ditaminou que a súa situación non era tan grave e que podía facer vida normal co proxectil aloxado onde está. No Itei dubidan de que criterios médicos están a seguir para dar altas nestas condicións. Xustiza é o que reclaman en Senkata as irmás Condori Morales: Natividad e Vilma, de máis de 60 anos, que expresan o seu descontento e declaran as súas reivindicacións: “Quérennos pechar a boca e que non expresemos o que lle temos que exixir ao Goberno; que non nos discriminen por vestir polleras. Imos loitar até o ultimo. Saímos á rúa sen dirixentes, autoconvocándonos, non somos de ningún partido, somos do campo”. “Sufrimos discriminacións graves, e non hai culpábeis. Isto non vai quedar así”, din. No exterior da igrexa de San Francisco un pequeno chora. Dentro celébrase un espectáculo de pallasos. Fóra o neno ten medo dos mortos da igrexa. Así medrará este neno, traumatizado polo sucedido no denominado masacre de Senkata, sen ningún tipo de medida gobernamental de apoio. Baixo o sol e o clima do altiplano, fronte á maxestosa paisaxe andina… E sobre a maior reserva de litio mundial.