Rosalía de Castro e a bandeira da Galiza

A presenza dunha bandeira da Galiza, coa forma e as proporcións coas que hoxe a coñecemos, no traslado dos restos de Rosalía de Castro é coñecida desde 1898. Nese ano varios xornais da Galiza dan conta dun texto primeiramente publicado en La Gaceta de Galicia, e hoxe desaparecido como todos os exemplares deste medio de 1898- que alude á ampla presenza de bandeiras de España nas festas do Corpus de Compostela. E lamenta a nula presenza de bandeiras galegas. Outros medios difundiron a nota de La Gaceta. O primeiro, El Áncora, diario católico de Pontevedra. Publica o 30 de xuño de 1898. Ao día seguinte, 1 de xullo, é El Lucense, diario católico. O 2 de xullo aparece en La Idea Moderna. Diario democrático de Lugo, que indica: "La bandera de Galicia. Con este título escribe nuestro estimado colega La Gaceta de Galicia el artículo siguiente, que con gusto transcribimos" . E segue o texto. "Sólo recordamos una solemnidad en que vimos el pabellón gallego desplegado a los vientos: fue cuando aquel puñado de escritores, en unión con la Sociedad Económica, llevaron a cabo la traslación de los restos de la gran Rosalía Castro desde el cementerio de Iria Flavia al templo de Santo Domingo de Compostela. Desde entonces no lo hemos vuelto a ver más". Tamén na emigración. El Eco de Galicia, de Bos Aires, publica o texto de La Gaceta o 10 de setembro. A razón dese texto ten a ver, sen dúbida, coa vaga de patriotismo que nesa semana de xuño de 1898 enchía os periódicos editados na Galiza debido aos conflitos da guerra hispano-ianki. É por iso que se pide que a bandeira galega se vexa, tamén, durante as festas. O pavillón que o Batallón Literario de Santiago leva á guerra, unha bandeira "de seda branca con cenefa azul primorosamente bordada" é o máis parecido ao que na derradeira década do século dezanove acaba por se identificar coa bandeira de Galiza. Cenefa azul en seda branca A invasión napoleónica pon á vista dos galegos a primeira imaxe da nosa bandeira. Aínda non se identifica como bandeira de noso, mais o pavillón que o Batallón Literario de Santiago leva á guerra, unha bandeira "de seda branca con cenefa azul primorosamente bordada" é o máis parecido ao que na derradeira década do século dezanove acaba por se identificar coa bandeira de Galiza e distinguía como provenientes do Reino da Galiza os máis de 1.300 mozos de procedencias diferentes e de orixes familiares diversas que a seguían. Disolvido o Batallón Literario, a bandeira que portaba quedou depositada en Pamplona. Como un trofeo militar. Por orde de 28 de xullo de 1819, foi traslada a Galiza sendo a Universidade a receptora pois dela partiran os que non regresaron. Unha bandeira que foi honrada en máis dunha ocasión ao longo do século XIX e foi a orixe, estamos certos, do concepto primeiro e da imaxe máis tarde da bandeira da Galiza. Xura de bandeira O 26 e o 27 de abril de 1822 a Universidade fai unha homenaxe pública ao Batallón Literario. Nas intervencións dos diferentes estamentos universitarios, recollidas en libro impreso, podemos ver unha clara intencionalidade de identificar toda a Galiza co Batallón Literario, sendo a Universidade, como receptora de estudantes de toda a xeografía galega, o elemento de unión de todos eles. A bandeira do Batallón "que xamais foi rendida" é identificada como bandeira de todos os galegos pois galegos é o que eran todos os estudantes mortos. E aquel acto de abril de 1822 foi como unha cerimonia de xura de bandeira que efectuou toda a comunidade escolástica co obxecto de "ver restituída á súa nai, a Universidade, a bandeira". Do Cebreiro a Finisterre e de Ortegal ao Miño "corren os gratos galegos a se prostrar ante a bandeira conservada a costo do precioso sangue dos seus irmáns, fillos, sobriños, parentes e amigos" nunha praza que o Concello de Santiago acorda consagrar a perpetuidade á memoria do Batallón Literario. Foi así en 1845 cando, en clara alusión á bandeira do Batallón, Antolín Faraldo publica un texto titulado 'Nuestra bandera literaria', un verdadeiro manifesto literario que enlaza directamente co Batallón Literario. Unha bandeira literaria O decorrer dos días posteriores a 1808 furtou toda posibilidade de izar, onde quer que for e con ese significado, unha bandeira galega. Daí que fose a prensa, ou con máis entusiasmo aínda a literatura, o refuxio simbólico da idea da bandeira, e con ela da idea de Galiza. Foi así en 1845 cando, en clara alusión á bandeira do Batallón, Antolín Faraldo publica un texto titulado Nuestra bandera literaria, un verdadeiro manifesto literario que enlaza directamente co Batallón Literario. Mais é na segunda metade do século cando comeza a se afortalar o patrimonio simbólico da Galiza. Primeiro coa publicación de A gaita gallega e, dous anos máis tarde, en 1855, coa irrupción, na Coruña, dunha cabeceira xornalística denominada La Bandera de Galicia, xornal que asume, e por iso se ergue como bandeira, a defensa do que hoxe poderíamos chamar intereses galegos. A partir de 1863 é a literatura a que asume en solitario a "bandeira" de Galiza. Escribir en galego é suficiente marca identificadora. É suficiente bandeira. A escrita, que nos identificou como pobo desde o século XII recupera o seu espazo simbólico. Mais pouco tempo tardarán en aparecer as teas de azul e branco. É a partir de 1878 cando, á carón da bandeira como concepto comeza a ondear outra bandeira que entra directamente polos ollos e ten como elemento identificador algo "azul e branco". Raso azul e branco É a partir de 1878 cando, á carón da bandeira como concepto comeza a ondear outra bandeira que entra directamente polos ollos e ten como elemento identificador algo "azul e branco". E así na Coruña, o 2 de xullo de 1878, nunha procesión cívica onde desfilan "carrozas de raso azul e branco" ou en Ferrol, no ano seguinte, cando o Orfeón Ferrolano percorre as rúas da cidade para implorar a caridade pública en favor dos náufragos do Son. Rompen a marcha catro individuos a cabalo, un deles portando "o estandarte azul e branco" do Orfeón fundado un par de meses antes. Son as primeiras referencias que encontramos, desde 1808, en que as cores azul e branca denotan pertenza a unha comunidade. O concepto transformado en símbolo que une e identifica. A popularización do símbolo A prensa é, no século XIX, o principal instrumento popularizador de símbolos. A imaxe dunha bandeira azul e branca como símbolo de liberación e independencia nacional é habitual, na prensa que se pode ler na Galiza, desde a década de 1830, en referencia á independencia das colonias españolas de América do Sul, especialmente do Uruguai e a Arxentina. Tamén aparece moitas veces para se referir á bandeira "azul e branca dos nosos queridos veciños portugueses", que así era, desde 1830 a bandeira de Portugal e así é a utilizada nos numerosos intercambios entre as universidades de Coimbra e Compostela. No derradeiro cuarto do século XIX algo azul e branco percorre os camiños da Galiza, chámese bandeira ou estandarte, ás veces coa cruz de Santiago sobre a banda azul, outras co escudo, outras sen delimitar como é a combinación destas cores, mais sempre respondendo ao concepto bandeira de Galiza. Fixémonos nalgunhas datas, a primeira agosto 1881. Peregrinos de Tui diríxense a Compostela levando, ao seu paso por Padrón, "unha formosa bandeira de raso azul e branco ". Uns anos despois, en 1887, a tuna infantil de Compostela recebe como agasallo "unha preciosa e artística bandeira de raso azul e branco". A comezos da década de 1890, a bandeira galega, coa forma e proporcións que hoxe a coñecemos, é asumida polo Rexionalismo, como constata Alfredo Brañas en 1893. A bandeira do Rexionalismo A comezos da década de 1890, a bandeira galega, coa forma e proporcións que hoxe a coñecemos, é asumida polo Rexionalismo, como constata Alfredo Brañas en 1893 "[...] en Galicia se daba al mundo un ejemplo heroico de resistencia positiva [...] se proclamaba el regionalismo y se enarbolaba la bandera azul y blanca de la pequeña patria..." Algúns acontecementos habidos neses primeiros anos da década, todos de grande impacto social, e todos en Compostela, serviron para facer presente, e visíbel, esa bandeira, por veces chamada estandarte. O primeiro deles, o enterro do Reitor Gerardo F. Jeremías Devesa. A comitiva fúnebre, que transcorreu por varias rúas, levaba "estandarte color azul y blanco de los alumnos del Instituto; seguido por estos" Da mesma maneira e seguindo o mesmo estandarte, ían os estudantes de Veterinaria, Farmacia, Dereito e Medicina. Mais son os anos de 1891 e 1892 os que van dar o aval público definitivo á bandeira e que permiten entendermos na súa plenitude a cita de Brañas. Sabemos que en maio de 1891 estivo, a bandeira, presente no traslado dos restos de Rosalía a Bonaval e tamén sabemos que en 1892 o Centro Gallego da Habana realizou o encargo dun estandarte que foi realizado en Compostela e exposto en abril dese ano nas vidreiras do escaparate de Rey y Luengo. A prensa dá detalles que nos permiten asegurar que á altura de 1892 a forma e características da bandeira son coñecidas do público lector de periódicos e a imaxe da bandeira non é algo alleo para un determinado estrato da sociedade. Con certeza, á altura de 1892 a expresión "raso azul e branco" que con tanta frecuencia aparece na prensa é sinónimo de bandeira galega Dous son os xornais que informan da presenza no escaparate de Rey Luengo da bandeira que vai ir para o Centro Gallego da Habana. Un deles, Gaceta de Galicia, fai unha descrición moi pormenorizada de como é o estandarte, mentres que o outro, El Eco de Galicia, obvia todos os detalles, por dar por suposto que o concepto "bandeira galega" é coñecido dos lectores e só fala dos outros detalles: dragón, etc. Isto é, dá por suposto que o público ao ler "raso azul y blanco" ten como referente o mesmo obxecto que a Gaceta describe con detalle "el estandarte es de raso blanco y azul como la bandera de este reino". Nótese ademais que El Eco de Galicia, que se publica en Lugo, informa varios días antes e sen dar detalles de como é a bandeira. Isto fai pensar que os leitores do periódico de Lugo, necesariamente e para entender a noticia, tiñan que ter unha imaxe mental de como era o obxecto que se podía ver no comercio de Rey y Luengo. Con certeza, á altura de 1892 a expresión "raso azul e branco" que con tanta frecuencia aparece na prensa é sinónimo de bandeira galega; como sen dúbida tamén é na noticia que, once anos antes, dá a mesma Gaceta ao falar dun grupo de peregrinos de Tui a Compostela: "traen una hermosa bandera de raso azul y blanco" . A bandeira galega, concentrado o seu significado na expresión "raso azul e branco", foi con toda certeza visíbel na Galiza polo menos desde 1878. Máis que falar de creación e de deseño planificado no caso da bandeira cabe falar de consolidación dun patrón baseado na combinación azul e branco que se xestou durante a primeira metade do século XIX e se consolidou a partir de 1875 De quen é a idea A. Villar Ponte escrebe que "fué el venerable Murguía el diseñador de la enseña que se generalizó modernamente, a petición del centro Gallego de la Habana." Escrebe Villar Ponte 40 anos despois do traslado de Rosalía a Bonaval e atribúelle o deseño a Murguía que poucos anos antes escribira que a bandeira galega era branca e coa cruz de Santiago. Debemos notar que o feito de escribir que era branca non exclúe que puidese levar azul. Así o fai Brañas na velada de homenaxe a Rosalía de Castro celebrada no Ateneo León XIII en 30 de maio de 1899: "abrazados á bandeira branca de Galicia e á roxa de España", o mesmo Brañas que seis anos antes dixera "bandera azul y blanca de la pequeña patria". Na miña opinión, máis que falar de creación e de deseño planificado no caso da bandeira cabe falar de consolidación dun patrón baseado na combinación azul e branco que se xestou durante a primeira metade do século XIX e se consolidou a partir de 1875. E nese deseño final, que acabou sendo como describe La Gaceta en 1898, ("La bandera gallega solo tiene dos colores blanco y azul. El fondo es blanco, y desde el ángulo superior de la izquierda hasta el ángulo inferior de la derecha, atravesando el centro, una franja de color azul que debe tener de ancho la tercera parte del alto ó ancho total de la bandera...Claro está que en el centro puede colocarse el escudo de Galicia") a escola de deseño da Sociedade Económica de Amigos do País de Santiago -impulsora do traslado dos restos de Rosalía- tivo un papel fundamental e son moitas as probabilidades de que a bandeira nacese neste contexto en que Alejandra, a filla de Rosalía de Castro e de Manuel Murguía, tamén estaba presente. Sobre a idea de azul e branco a antiga cenefa da bandeira do Batallón Literario acabou sendo franxa transversal.