As residencias literarias: un oasis para a creación

Que farías se tiveses a oportunidade de abandonar a rutina e pasar uns días nunha illa deserta? Gustaríache afastarte do mundanal ruído e agocharte nunha cabana no medio do bosque mentres fóra cae a chuvia ou a neve calla? Estas son as preguntas que se fan moitas veces as persoas creadoras e, aínda que parece unha utopía lograr o silencio no medio dun mundo ateigado de impactos, o certo é que as residencias literarias ofrecen a oportunidade de lograr ese soño. Cada vez xorden máis convocatorias de organismos públicos e institucións privadas que ofrecen a oportunidade de que os escritores e as escritoras se afasten por un tempo da súa rutina e se dediquen a escribir con tranquilidade e con todas as comodidades. As residencias permiten, entón, que se dispoña de tempo e de espazo para escribir, ademais de visibilizar o traballo creativo e de fomentar a convivencia con creadores e creadoras doutras disciplinas aínda que sen renunciar á soidade obrigada da escrita. As residencias constitúen, pois, un piar máis na busca da profesionalización da profesión literaria, e de aí que na Galiza xermolasen nos últimos anos dous proxectos que fomentan a creación e o intercambio con voces da terra e doutras latitudes, establecéndose entre ambas un diálogo necesario: a Residencia Literaria 1863 e a Residencia Literaria Cidade da Cultura. A Residencia Literaria 1863 Situada nunha das rúas do casco urbano da Coruña máis vinculadas coa literatura en 2019 naceu a Residencia Literaria 1863 da man da poeta Yolanda Castaño, que pretende impulsar os intercambios e as visitas de traballo de escritoras e literatas de diversos países e rexións do mundo para apoiar a creación literaria e o intercambio de experiencias. E, como non podía ser doutro modo, este centro pioneiro na Galiza toma como base unha data tan relevante como é 1863, que coincide coa publicación de Cantares Gallegos, o poemario de Rosalía de Castro que inicia o rexurdimento da literatura galega. Esta residencia, fundada pola poeta en base á súa frutífera experiencia en bolsas de creación literaria e estadías noutros centros do estranxeiro, é unha porta ao mundo desde a Galiza, e por ela xa pasaron a través de diversos programas persoas do panorama da escrita tan recoñecidas internacionalmente como Mercedes Cebrián, Tea Topuria, Tako Poladashvili, Rita Dahl, Kathleen March, Iva Pezuashvili ou Raúl Zurita. Precisamente, cando se cumpría un ano do nacemento desta residencia, a poeta destacaba na páxina oficial de Facebook que "abrir a miña propia Residencia para Escritores investindo os aforros de toda unha vida, sen ningún apoio público ou privado, precisou da forza do tesón e do fondo amor á literatura como patrimonio cultural, vía de coñecemento e achegamento ao outro. Tratando de construír cultura, e camiños de internalización da mesma, para o meu país". A Residencia Literaria da Cidade da Cultura Co obxectivo de fomentar tamén a creación, pero desde outra óptica, naceu a Residencia Literaria Cidade da Cultura, que pretende paliar a soidade á que se enfrontan as persoas escritoras noveis, ofrecendo unha guía no proceso e unha valoración externa da creación. Coa guía do escritor Javier Peña, a residencia é un novo proxecto deseñado para o apoio de escritoras e escritores emerxentes e inéditos, e pretende ser un espazo para falar e crear, aprender, e para compartir as críticas e os eloxios, tal e como deixan patente na súa páxina web. "Esta residencia é un proxecto a longo prazo, pois trátase de que as editoriais saiban que aquí hai un polo de creación e que poden contar con estas novelas no medio prazo", describe Javier Peña, quen destaca que "pretendemos crear sinerxías entre as persoas creadoras e descubrir voces emerxentes". Neste sentido, o proxecto do Gaiás é diferente ás residencias habituais, pois "aquí a idea é ofrecerlles ás persoas participantes as ferramentas para crear as súas propias novelas e crear comunidade, aprendendo as unhas das outras". É por esta característica que "noutras autonomías sempre lles chama a atención e queren replicar o proxecto nas súas comunidades". Escribir require moito tempo e moita enerxía, e as residencias artísticas polo xeral ofrecen un espazo e un tempo para centrarse Na primeira edición, que decorreu do 5 ao 16 de xullo, as dez persoas participantes compartiron un traballo diario moi intenso que consistiu en "falar sobre os proxectos de todos, liñas de tramas e de personaxes, e aclarar dúbidas", e "foi unha experiencia na que aprendemos moitísimo das propias novelas e de literatura en xeral", e que se complementou coas visitas de dúas escritoras que están colleitando na actualidade moito éxito: Berta Dávila e Sara Mesa, que participaron de forma moi activa nunha sesión na que se interesaron polos proxectos narrativos das persoas participantes e lles ofreceron bibliografía personalizada. Peña avanza que a intención é que este proxecto piloto continúe o próximo ano porque "o que é está claro é que temos moitísimo talento xunto ao que cómpre darlle as ferramentas necesarias para crear". Cynthia Menéndez, unha das participantes no taller, reflexiona sobre o que a experiencia da residencia achegou ao seu proxecto: "para aqueles que compaxinamos o traballo da escrita con outros traballos que ocupan as xornadas todas, réstannos só as noites. As noites entre libros e cadernos fronte ao ordenador son cálidas e inspiradoras, mais tamén escuras, ás veces pesadas e nalgunhas ocasións difíciles de levantar por causa do cansazo. Escribir é un oficio solitario, a residencia ofreceume a marabillosa oportunidade de compartir cos outros, reflexo imprescindíbel para a novela. Unha ágora literaria, dúas semanas para adicar as horas de luz ao texto". Iria Collazo en Xeorxia A escritora moañesa Iria Collazo puido gozar en setembro dunha estadía na Writers' House of Georgia en Tbilisi. O programa de Intercambio de Escritores/as entre a Galiza e Xeorxia, impulsado pola Secretaría Xeral de Cultura en colaboración coa Residencia Literaria 1863 da Coruña, apoiara a candidatura presentada en concurso pola autora de Moaña, o que lle permitiu a Collazo pasar trinta días na capital xeorxiana "nunha residencia literaria marabillosa de comezos do século XX e estilo Art Nouveau onde se aloxaron autores e artistas da talla de Boris Pasternak, John Steinbeck, Robert Capa, Heinrich Böll, Jean-Paul Sartre, Bob Dylan, Allen Ginsberg ou máis recentemente, Svetlana Alexiévich". A escritora, que xa conta con dous libros publicados, presentou á convocatoria un proxecto literario baseado na vida dos seus avós, e "nese tempo escribín máis que nun ano na miña casa, pois poder dedicarse en exclusiva ao labor da escrita, contar cun espazo tan inspirador que favorece a concentración e a dedicación absoluta a dita tarefa, e ser quen de desconectar temporalmente do traballo oficial (no meu caso, a docencia) e dos labores cotiáns que ocasiona a vida diaria e a maternidade foron a clave que me permitiu desenvolver de maneira tan gratificante o proceso creador". Como ela mesma conta, "tanto a cidade como a residencia son lugares de ensoño, aprendín moito durante eses trinta días, coñecín xente verdadeiramente inspiradora e o certo é que gardarei sempre un entrañable recordo de Xeorxia, onde espero volver algún día". A autora d' A soidade das medusas salienta que "as residencias literarias son un oasis para potenciar a creatividade de quen queremos dedicarnos á escrita ou a calquera outro xeito de expresión artística, e máis tendo en conta a precariedade dun sistema literario en que a inmensa maioría dos creadores debemos contar con outro traballo ben remunerado que nos permita subsistir". Iso si, ela tamén advirte dalgunhas eivas do sistema das residencias, e salienta que "o único que eu cambiaría das convocatorias que coñezo sería o feito de que as persoas que fosen seleccionadas non estivesen obrigadas a pedir un permiso sen soldo nos traballos que durante o resto do ano lles dan de comer para poder realizar o seu labor creativo durante esas estadías", pois "gustaríame que existise un sistema que apoiase sen trabas a creación artística, e que desde as administracións se axudase a que as artistas puidésemos realizar o noso labor sen ter por iso que renunciar ao noso soldo". Lara Dopazo en Roma A poeta marinense Lara Dopazo recibiu a bolsa Valle-Inclán para escritores na Real Academia de España en Roma, unha institución que pertence ao Ministerio de Exteriores, e na que estivo dende xaneiro a xullo de 2019. Dopazo destaca que a experiencia foi "inmellorábel, non só porque me proporcionou tempo de calidade para escribir (unha dedicación exclusiva que na miña vida "normal" é imposíbel), senón polo entorno que se propicia, pois é moi enriquecedor convivir con artistas e investigadores que están alí co mesmo propósito ca ti". Así, o proxecto que desenvolveu viuse "potenciado polo tempo de calidade para documentarme e escribir, así como pola convivencia cos meus compañeiros e compañeiras, polo estimulante de estar nunha cidade e nun entorno cheos de propostas culturais e artísticas do máis interesante e todas as posibilidades que isto abre, sen esquecer a marabillosa cidade de Roma". No tocante ao fomento da escrita, a autora coincide en apuntar que "escribir require moito tempo e moita enerxía, e as residencias artísticas polo xeral ofrecen un espazo e un tempo para centrarse". Con todo, e como ela mesma tamén recoñece "ter ese tempo de calidade para dedicarse só a escribir é moi beneficioso, pero tamén é moi complexo dispoñer dese tempo para deter a túa vida e marchar a outro lugar". A escritora de Marín fala dos diversos tipos de residencias segundo a duración, e así "nunha residencia artística longa, quizais se poida desenvolver un proxecto completo. Nunha estadía máis curta, quizais poidas darlle o empurrón final a unha obra. Iso xa depende da persoa e dos seus propios procesos creativos". Alba Cid en Múnic A residencia internacional de artistas Villa Waldberta, sita en Múnic, foi o espazo no que a poeta Alba Cid, Premio Nacional de Poesía Nova 2020, pasou os últimos tres meses, desde outubro até decembro. Tal e como ela confirma, esta experiencia naceu dun convite directo do Instituto Cervantes de Múnic en cooperación coa Consellaría de Cultura da mesma cidade, que lles ofreceu a tres poetas en diferentes linguas do Estado unha estadía nesa residencia, na que participaron María Sánchez, Xuan Bello e ela. Na convocatoria incluíase a viaxe, unha remuneración mensual, e un programa de actividades culturais asociado e previamente acordado, capaz de tecer diálogos con poetas e institucións da cidade, por exemplo, a biblioteca especializada en poesía Lyrik Kabinett. A autora de Atlas salienta que "as residencias ofrecen unha paréntese vital luminosa desde moitos puntos de vista: máis alá de ofrecer espazo e tempo de calidade para a creación, favorecen o contacto con outras creadoras; permiten que nos nutramos de experiencias, paisaxes e conversas reveladoras. Como non van fundirse na nosa obra futura a visión da Porta de Ishtar, os paseos diarios polas beiras do lago Starnberg ou a experiencia de habitar unha casa de 1902, repleta de memorias? Vivírona antes que nós coleccionistas de arte, editores, artistas e mecenas cuxas pegadas son doadas de intuír en cada recuncho, do mobiliario á biblioteca". Ao igual que o resto das persoas participantes nesta reportaxe, Cid fai fincapé en que "é preciso animar as institucións galegas a valoralas como aposta firme, entendéndoas como unha oportunidade para múltiplos encontros: de creadoras locais e foráneas, de linguas e prácticas artísticas, de públicos". En definitiva, as residencias literarias fican como polos de creación, de intercambio e de esperanza nun mundo cada vez máis caótico e ruidoso.