Quen foi Antolín Faraldo?

Quietos é sinónimo de inertes. Un pobo inmóbil é un pobo condenado ao museo, no mellor dos casos. Algo así pensara Pardo Bazán ao recomendar que a cultura galega formase parte das vitrinas dun espazo arqueolóxico. O Rexurdimento significou unha alerta. Atención: se queremos existir como pobo temos que espreguizarnos! Con certa frecuencia precisamos escoitar esta mensaxe, coma se repasaramos a lección do curso pasado, para canear a parálise colectiva. Unha xeración tras outra repetiu, en cadanseu tempo, esta consigna para gravala a lume na conciencia da comunidade galega. A recepción foi desigual en cada época. Pero aínda existimos. Por tanto, aínda é posible andar cara á nosa particular utopía. Un apuntamento sobre o provincialismo “Fue el primero y el mejor”, escribiu Murguía no capítulo inicial de Los precursores. Fíxoo con toda a intención: o protagonismo de iniciar a grande obra pertencíalle a el, a Antolín Faraldo. Con palabra rotunda na escrita e na oratoria; con sólido fundamento na teoría e nos feitos, Faraldo converteuse no símbolo do noso combate cívico. Un combate proxectado no político-cultural co obxectivo do autogoberno. Sobre as orixes, a cronoloxía ou as bases conceptuais do provincialismo poderiamos discutir amplamente. Digamos, en resumo, que na nosa opinión o debate territorial tomou “estado” nas Cortes de Cádiz. E chega até os nosos días. A intelectualidade galega non vivía incomunicada. A preocupación polo progreso material e intelectual percíbese na Ilustración galega (Sarmiento, Cornide, Lucas Labrada…) e primeiros liberais (Boado, Posse, Verea Aguiar…). Esa preocupación sitúa un corpo no centro dos seus estudos: o pobo galego. Arredor del xiran propostas que, como dixo Fernández del Riego, foron “faíscas de autonomía”. O terreo preparárono eles. Despois, a Xeración do 46 afondou sobre a temática. Léase o argumentario, os traballos históricos, as reclamacións políticas, a fixación do imaxinario nacional colectivo… Si, aínda é un programa difuso. Pero cada vez menos. Este grupo estivo marcado pola proliferación da prensa provincialista, pola participación na Academia Literaria, pola revolución e a posterior represión acontecida en abril de 1846. Unha nota final. Nós comprendemos o provincialismo como unha fase máis do proceso de construción do imaxinario e do discurso nacional colectivo. Simplificando: unha fase do nacionalismo. Sobre a cuestión terminolóxica, o alcance dos proxectos presentados en cada época, o artellamento político-ideolóxico de cada etapa (provincialismo-rexionalismo-nacionalismo) temos escrito en distintas ocasións e alí remitimos. Porque hoxe o protagonista é Faraldo. Un aviso sobre as anteriores biografías Os biógrafos informaron o suficiente para ter unha idea aproximada do personaxe. Pero a valoración exposta pecou, ao noso entender, de apriorismos. Pecou, tamén, de erros analíticos: a produción literaria non pode valorarse nun conxunto abstraéndoa das circunstancias nas cales foi escrita e publicada. Non se pode ler textos sen sometelos á tensión do seu tempo histórico. Sobre todo a un tempo tan cambiante como o século XIX. Cómpre reparar na evolución do autor. Desta maneira discrepamos totalmente de Cores Trasmonte (o mellor biógrafo de Faraldo) cando cualifica o pensamento de “confusionismo ideolóxico”. Se un toma os argumentos que guiaron a vida de Antolín comprobará que sempre sostivo un ideal: a liberdade. A este principio político-filosófico someteu todo e tomou de autores pasados (de filósofos a teólogos, de políticos a escritores) aquilo que fose útil a esta causa. Por iso xunta na mesma frase a Xesucristo, Sócrates e Fourier: porque deles toma o exemplo de rebeldía e liberdade. Outra cousa é o que nós interpretemos á luz do coñecemento actual e de acordo cos nosos propios principios. Luz brigantina Betanzos, rúa San Francisco núm. 1. A casa de tres andares ofrece fiestras altas e amplas polas que atravesa a claridade. Neste exacto enderezo da cidade dos cabaleiros naceu en 1822 Antolín Faraldo. Xusto había un ano que o pai, Feliciano Faraldo, retornara tras un desterro político nas Canarias. Moito gozaba cos aquelarres absolutistas. Tanta paixón polo Antigo Réxime levouno a recibir medallas dadas polo felón Fernando VII ou polo Duque de Angulema. Pero cando os liberais tomaron o poder viviu a represión e a persecución. A infancia de Antolín estivo marcada polos ires e devires do pai. E estivo influída pola educación relixiosa da nai. Da man do Padre Feijoo, unha extraordinaria mente ilustrada, anoou esta base católica nos cursos de Filosofía. Pero sempre dende a óptica do servizo á causa social. Faraldo empataba co neocatolicismo en voga na Europa de entón. Á vista de hoxe, para que se me entenda, Faraldo transitaría preto da Teoría da Liberación fronte aos dogmas do Opus Dei. Esta diferenza é notable. Non se tivo en conta por parte dos biógrafos que atoparon neste particular asunto unha proba dese “confusionismo”. Non hai tal, na nosa opinión. Cómpre corrixir esa imaxe desvirtualizada. Denantes de cumprir 10 anos a familia trasládase a Compostela. A residencia fixárona no Hospital dos Reis Católicos, no Obradoiro. Aló o patriarca exercía de administrador-contábel. Até que os liberais de 1834, tras a súa pública confesión carlista, o mandaron confinado a Betanzos. A familia viviu separada até 1838. A raíña rexente intercedeu a prol de Feliciano. Volveu ocupar o seu posto no Hospital por pouco tempo. En 1840 os progresistas toman o poder. Os líderes locais ordenan a súa destitución. Estes mesmos “verdugos” do seu pai serían os instrutores políticos de Antolín. Activista de palabra e letra A través d´El Recreo Compostelano (no eido histórico-cultural) e de La Situación de Galicia (no eido político), Faraldo ocupa un lugar na prensa galega. Esta foi a súa vocación malia estudar Medicina e nunca exercela. En 1843 Faraldo oponse á camarilla que arrodea a Espartero. Antolín ten palabras duras nas cales tamén asoma o seu republicanismo. A contrarrevolución dese ano provoca o exilio do militar. As liortas de poder remataron por consolidar no Goberno aos moderados. Faraldo axiña se decata do erro de tumbar a Espartero e, desde entón, sinalarase como un leal militante do Partido Progresista e como un fiel defensor do Duque da Vitoria. Pénsese que entre 1843-44 Antolín foi redactor político do xornal herculino El Vigilante de confesión esparterista. En 1845 funda e dirixe o seu proxecto máis ambicioso: El Porvenir. Esta revista converteuse nun fito do xornalismo galego, nun referente para o Rexurdimento pleno, nun manual para mozos como Murguía. Cando se decrete o peche da revista, unha das acusacións será o seu “provincialismo”. O inimigo recoñecía esa faceta que, ás veces, se tratou de minorizar ou infravalorar en investigacións recentes. O manifesto “Nuestra bandera literaria” supuxo un berro a prol da liberdade de creación literaria, na emancipación do pensamento, na coronación do escritor, (por tomar prestadas as palabras de Bénichou). O contraespazo público A Xeración do 46 opúxose á caduca universidade. Eles traían un novo impulso conectado co máis renovador do pensamento europeo. Faraldo participa como socio constituínte na Academia Literaria, lanza mitins nos cafés (deica ser obxecto de vista xudicial), afronta distintas liortas dialécticas (incluso co mesmo arcebispo), cítase nun par de ocasións en duelos por causas político-filosóficas… Todo este facer volvérono un personaxe público moi popular. Naquela Compostela de casco vello, naqueles círculos letrados de xente nova e vella, todos sabían del. Uns temerosos do seu gusto pola polémica e o debate públicos; outros felices de atopar nel unha mente que non se torcese ante o inimigo nin ante a censura. Con este currículo chega 1846. Tense dito que Faraldo accede ao posto de secretario do Goberno galego por ser amigo do presidente, Pío Rodríguez Terrazo. Nós aseguramos que ese posto tíñao perfectamente gañado co seu brazo e gorxa. Tomar o poder (1846) Faraldo acudiu a primeira hora como miliciano e ponse a disposición da xunta revolucionaria. Participa como responsábel no reclutamento do Batallón Literario. Alístase como soldado raso e, pistola en man, acode á batalla en Sigüeiro. Aos poucos días nace o Goberno galego. Faraldo intégrao como secretario pero será o seu corazón e mente: impulsa o seu programa político; redacta o seu manifesto; anima o seu voceiro La Revolución; reta ao inimigo con palabras grosas… Poderiamos seguir con máis detalles que certificasen que Faraldo foi o líder político certo e firme na revolución de 1846. Faraldo non era o sacapuntas do Goberno. El cría na vitoria e asevera que a salvación de Galiza é o provincialismo. Que quixo dicir? Moi resumido: antepoñer os intereses do reino como conxunto fronte ás peticións individuais de cada provincia; fundar unha gran metrópole como motor político, económico e intelectual do país en conexión con Europa; favorecer unha rede de comunicacións interna que acabase coa desconexión da Galiza do interior coa da costa nun exercicio de anticipo histórico, dunha clarividencia e dunha visión global da nación; a asociación como palabra común do país; a explotación e industrialización dos recursos propios… Non, non agarden atopar en Faraldo a defensa da lingua, dos costumes ou do folclore. Para el a nación non se funda cun texto literario senón coa toma do poder e coa toma de conciencia. Por iso insiste, reitera, repite en innumerables ocasións que Galiza será unha nación cando deixe de ser un pobo de ilotas pra ser un pobo de cidadáns. Hai unha compresión democrática do concepto nación, unha aposta polo “plebiscito cotián” que pedía Renan nos seus escritos. Esta forma de comprender o país galego é dun verdadeiro outsider. Pero, pensemos, que non tivo unha exacta continuidade no Rexurdimento pleno xa que este se dedicou no fundamental á área histórico-cultural (o cal non resta o potencial ideolóxico). Aquí cómpre reflexionar con sosego sobre o impacto da represión do 46 en canto condicionou a madurez político-cultural do provincialismo. A cinsa da derrota sabe a exilio A derrota obrigouno a fuxir a Portugal. Alí foi detido. As autoridades portuguesas, tras instancia española, mandouno a Peniche (Lisboa). Dende aquí escribe unha carta pública. Nela anuncia a publicación dun libro que fixase a memoria e a interpretación do sucedido en abril do 46. Ese libro tomou o título de Reseña histórica de los últimos acontecimientos políticos de Galicia que asinado por Juan do Porto (tantas veces tomado por pseudónimo pero que en realidade viviu), foi teledirixido por Faraldo dende o seu presidio e estadía en Lisboa. O casamento de Isabel II co seu home, infértil pero co que “tivo” unha chea de fillos, propiciou unha primeira amnistía. Faraldo, por ser dirixente da xunta revolucionaria, quedou excluído. Grazas á intervención do galego Pastor Díaz abriuse a posibilidade de solicitar o indulto. Faraldo fíxoo en 1847. Aprobárona cunha condición: non residir na Galiza. Lonxe da terra Murguía, e despois os outros biógrafos, deron por morto a Faraldo logo da primavera do 46. Esta afirmación tivo moita literatura e é incerta. Ao regreso do exilio, Faraldo instálase en Pozoblanco (Córdoba). Alí agardábao Vicente Manuel Cociña (amigo da familia) co que traballará no seu negocio até 1851. Durante este tempo, ademais de ser proclamado como un dos dirixentes do Partido Progresista de Córdoba e manter audiencia privada con Espartero, tamén aparece anunciado como redactor dun suplemento literario editado na Coruña. Á fronte deste estaba José Puente y Brañas (indiscutible provincialista morto moi novo). El incorpora Faraldo á redacción. O suplemento sería censurado sen ter visto nunca a luz (ano 1848). Porén, o feito, o propio dato, é mostra de que á volta do exilio Faraldo non se desmarcou do compromiso co país. De feito, en varias cartas publicas na prensa, reivindica a súa actuación na revolución. Reclama o seu éxito e denuncia a traizón (que descarga sobre Rubín de Celis). Todo isto faino, tamén, a través do citado libro. O último intento En 1851 Faraldo decide instalarse en Madrid. Alí funda e dirixe La Europa con dous amigos redactores. Un deles, o republicano Bernardo Iglesias, acababa de chegar do exilio tras serlle conmutada a sentenza a morte por intento de asasinato ao presidente Narváez. Este era o seu compañeiro de viaxe. La Europa foi pechada por presión do Vaticano a raíz dun artigo de Faraldo contra o concordato de España coa Santa Sede asinado nese 1851. O tema foi tan grave que se levou á sede parlamentaria onde se constituíu unha comisión de investigación. Pero, como todas, acabou por darlle a razón ao Goberno. En todo caso, unha vez máis, os feitos evidencian que Faraldo era un home moi popular, moi presente nas polémicas político-literarias, moi influínte nas esferas republicano-progresistas. Morrer lonxe da terra Tras o peche de La Europa produciuse o reencontro dos tres vellos amigos e camaradas. José Rúa Figueroa, Antonio Romero Ortiz e Faraldo, antigos redactores d´El Porvenir, eran agora os redactores de La Nación, o xornal central do progresismo-fracción Espartero. Antes de morrer Faraldo forma parte da comisión de republicanos, progresistas e provincialistas que organizan varios actos en Madrid en axuda do pobo galego asfixiado pola fame de 1853. Con el estaban Eduardo Chao, Domingo Fontán, Ramón De La Sagra… Desde a capital española trasládase en 1853 a Granada na procura de sandar a doenza (febre amarela?) que o consumía. Nunca pensou que alí, en troques, atoparía a morte. Só o irmán Tiburcio tivo tempo de acompañalo nas últimas horas. Alí, en Granada, foi soterrado sen que nunca regresase á patria. Epílogo No Panteón de Galegos Ilustres non hai placa, nin busto, nin escultura que o lembre. En toda Galiza (agás Betanzos) non hai avenidas, nin alamedas, nin edificios que o homenaxeen. Como se Faraldo fose un segundón na nosa historia nacional. Como se este pobo de desagradecidos cuspise sobre quen sostivo en pé aquella bandera hecha pedazos en las calles de Santiago. Faraldo merece o desagravio e a restitución da súa figura. Con ese fin vimos de publicar un estudo e antoloxía sob título de Querida Liberdade (Deputación da Coruña / Alvarellos, 2022). Neste volume atoparán os citados detalles da súa vida e pensamento a carón dunha ampla escolma. Esa é a nosa contribución para proseguir na travesía cara ao horizonte imposible da utopía descoñecida, da grande obra que el bautizou. Tras ela seguimos andando. Canda el seguimos en pé.