Previr as violencias machistas desde as aulas

Unha das principais características da violencia de xénero é que non atende a fronteiras. Independentemente da nosa idade, da nosa cultura, do noso status social, do noso país de orixe ou residencia, a violencia machista bate en todas. Desde logo, non en todas do mesmo xeito, nin coa mesma intensidade, pero ser muller exponnos a unha violencia específica polo mero feito de selo da que ningunha de nós está exenta. En consecuencia, todo o que traballemos pola erradicación da violencia patriarcal é bo para todas, en todo o mundo. Creo neste internacionalismo feminista firmemente. Por iso, nestes tempos de barbarie xeral subscribo máis que nunca as palabras de Audre Lorde: “Non serei unha muller libre mentres siga habendo mulleres sometidas”. Cando eu tiña catorce anos tiven unha profesora que me deu estas gafas lilas coas que ollar o mundo. Na materia de Ética, Chis Oliveira, referente da coeducación e da educación afectivo sexual, dedicou o curso escolar a desvelar os mandatos patriarcais. Ao principio resistinme. Non quería admitir a profunda desigualdade na que eu habitara ata aquel momento sen facerme preguntas. Alí aprendín a primeira lección contra a violencia de xénero. Desaprender é moito máis complexo e incómodo que aprender. A Priscila adolescente do primeiro trimestre tería dito orgullosa que nin machismo, nin feminismo, igualdade. No terceiro trimestre non soamente me declaraba feminista radical (por ir á raíz), senón que tería razoado incansablemente coa do primeiro trimestre para que polo menos procurara a definición no dicionario. Ensinar é ensinar a dubidar, cando rematei aquel curso xa dubidaba de todo. Desigualdade e violencia: feminismo tamén no ámbito laboral Anos despois considero que a receita para previr a violencia machista desde as aulas continúa a ser a mesma que na miña adolescencia. Desaprender, ensinar a dubidar, ollar con lentes violetas os mandatos que recibimos das películas que vemos, da música que escoitamos ou dos libros que lemos. Na actualidade estamos vivindo un retroceso nos discursos de igualdade. O negacionismo machista difunde bulos, culpabiliza as mulleres e trata de pouco homes aos rapaces que non queren ser cómplices do patriarcado. Fronte aos avances feministas dos últimos anos a resposta patriarcal está sendo implacable. Articulados en distintos espazos en liña, discursos misóxinos e antifeministas reúnense na denominada manosfera (procedente do inglés man –home– e sphere). Estes espazos dixitais, que desenvolven un rol fundamental na socialización dos rapaces, perpetúan falsos mitos que alimentan ideas como que a sociedade privilexia as mulleres fronte os homes ou a existencia de denuncias falsas ou directamente a banalización da violencia contra as mulleres. Un escenario preocupante tendo en conta que o último barómetro sobre mocidade e xénero a nivel estatal alertou de que a cifra de mozos novos que considera que a violencia de xénero non existe escalou ao dobre en comparación con 2017 e cada vez menos cren que sexa un problema grave. A perpetuación do amor romántico Doutra banda, o amor romántico segue infectando o imaxinario das rapazas. Desde as comedias románticas de Netflix ata as novelas amorosas de Wattpad, os clichés repítense normalizando conductas tóxicas. O protagonista masculino segue a ser o rapaz con dificultades para comunicarse, atormentado e celoso, que elas teñen que salvar de si mesmo co seu amor verdadeiro. Elas seguen a ser pasivas, como no pasado, tal vez máis sexualizadas que en xeracións anteriores, pero co mesmo rol pasivo que outrora. Culpa mía, A través de mi ventana, Crepúsculo, A tres metros sobre el cielo ou After son algúns exemplos de produtos audiovisuais populares entre as rapazas adolescentes que normalizan o control, os celos e mesmo a violencia explícita nas relacións afectivas. O amor segue sendo central e esencial. Necesario para completarnos. Gustámonos cando gustamos, o que fai as rapazas máis pendentes ca nunca desa ollada, desa validación externa. O iceberg da violencia contra as mulleres, elaborado polo Comando Igualdade. A socialización masculina tamén perpetúa a idea de amor romántico, aínda que con diferencias substanciais. Para eles o amor non é central, por iso nos produtos audiovisuais que eles consomen os logros masculinos están relacionados con grandes triunfos deportivos ou xestos heroicos. Admiran a deportistas de elite, sobre todo futbolistas, ou a persoas cun gran poder adquisitivo. As mulleres convértense nestes relatos da masculinidade hexemónica nun elemento máis de poder: coches, diñeiro e mulleres. Novamente, vellos discursos a través de novos formatos. Os videoxogos, as películas de superheroes, ou os novos streamers, perpetúan discursos para nada innovadores de fondo pero cuns códigos de comunicación moi distintos. A análise dos estereotipos de xénero é unha das actividades máis eficaces nas aulas Con este panorama os esforzos illados, a ausencia de estratexias coordinadas e a precariedade no ámbito da igualdade teñen pouco que facer fronte os discursos imperantes. ‘Realities’ como La isla de las tentaciones normalizan a manipulación, os celos ou as mentiras nas relacións. Conforman maquinarias de discurso ante as cales é complexo enfrontarse nos termos actuais. Os obradoiros puntuais, que non sempre se levan a cabo por persoas expertas, teñen pouca marxe ante unha mocidade reactiva aos discursos de igualdade. Malia isto, non todo está perdido. Como dicía Gramsci, ante o pesimismo da razón, o optimismo da vontade. Neste último ano, desde a nosa consultora de igualdade Prisma, tiven a sorte de poder visitar moitas aulas de primaria para traballar cos nenos e nenas a prevención da violencia machista. As crianzas responden máis que satisfactoriamente a dinámicas específicas, adaptadas e pensadas para xerar espazos seguros onde poder compartir inquedanzas. Os nenos comparten neses foros como aprenden a naturalizar a violencia. Falan entre risas de como rompen os mandos das súas videoconsolas se perden a partida a un videoxogo ou como senten presión para ser o gracioso da clase. Colectivamente e a través de preguntas guiadas axudamos o alumnado a problematizar estas actitudes. Así van desfacendo estes mandatos aprendidos. Tamén elas falan de misoxinia, da presión estética que senten cada vez a idades máis temperás e dos conflitos cos seus compañeiros. Os obradoiros de igualdade non son suficientes por si sos, pero serven para facer unha avaliación dos problemas máis urxentes e derivar os casos máis preocupantes. Ademais melloran o ambiente de clase e serven como reforzo positivo aos nenos e nenas con familias sensibilizadas coa igualdade. A conquista da igualdade Tamén é relevante sinalar que a educación sexual debe comezar desde esa idade, con contidos adaptados as súas necesidades e que preveñan o abuso sexual infantil. Non debemos chegar tarde. Un asunto que xurdiu con frecuencia nos obradoiros foron, por exemplo, os xogos onde por azar se elixe a unha persoa e debes escoller entre bicala ou darlle un golpe, ou outras variantes nas que as crianzas escollen entre bicar ou quitar unha prenda. Estes xogos moitas veces causan situacións violentas. Obradoiro de coeducación en aulas de Primaria (Prisma Igualdade) Nenos, e especialmente nenas, senten obriga de continuar co xogo aínda que lles estea a xerar incomodidade ou angustia. O resto de nenos e nenas insisten en continuar co xogo porque entenden que unha vez aceptaches xogar tes que ir ata as últimas consecuencias. Non é complicado entender a relación que pode chegar a ter isto cunha cultura da violación que xustifique as agresións e poña todo o peso na autodefensa das vítimas. Neses casos é importante intervir non só con medidas disciplinarias, senón, e sobre todo, con enfoques pedagóxicos que aproveiten a situación para poñer o consentimento no centro. Son oportunidades para ensinar que no noso corpo mandamos nós. Estas mensaxes tamén son importantísimas para previr o abuso sexual infantil. Educar desde a igualdade Cando falamos de secundaria atopamos situacións similares, onde o alumnado coñece o discurso, pero non ten interiorizados os conceptos. Deste xeito, son capaces de explicar a fenda salarial ou a socialización de xénero en termos técnicos, máis son habituais os chistes machistas en clase ou os insultos misóxinos ás súas compañeiras. Falta educación emocional, practicar a empatía e loitar contra a deshumanización. Traballar todos estes valores resulta un gran desafío, especialmente se atendemos á ratio de alumnado, á falta de recursos, e á ausencia de formación de calidade en igualdade de xénero para o profesorado. É imperativo construír ambientes que fomenten o respecto mutuo e a comprensión entre mulleres e homes. A coeducación debe ser o marco para establecer todas as relacións dentro dos centros educativos. Precisamos facer un esforzo para instaurar dunha vez por todas unha linguaxe non sexista nas aulas. O que non se nomea non existe! A igualdade de xénero ten que atravesar de xeito transversal todos os contidos e competencias. Existe xa un marco lexislativo que ampara estas medidas, pero a falta de vontade política para que se reflicta no día a día dos centros educativos tamén existe. Para que a coeducación sexa unha realidade precisamos do compromiso de toda a comunidade educativa. Familias, docentes e alumnado teñen que traballar conxuntamente e en rede para ver cambios significativos a curto prazo. Unha sociedade democrática ten que contar coa metade da poboación sistemática invisibilizada que somos as mulleres. Educación di que retirou 'Igualdade de xénero' pola baixa demanda desta materia Existen na Galiza proxectos pioneiros replicados con éxito noutros territorios. É o caso do Comando Igualdade, que recibiu o prestixioso premio Meninas o pasado ano e que constitúe unha boa práctica innovadora e de probado éxito. De feito, ata hai moi pouco, a Deputación de Pontevedra contaba cun proxecto irmán denominado Canteira da Igualdade. Nesta “canteira” adolescentes investían o seu tempo de lecer en dez sesións con expertas feministas a cambio dun diploma que certificaba o aproveitamento das horas e a presentación dun traballo de fin de curso. Esta experiencia, que se levou a cabo con inmenso éxito (xerando nas dúas edicións lista de agarda), amosou que hai unha mocidade activa desexosa de apoio institucional para poder formarse nestes temas. Mais como sucede moitas veces, as políticas públicas dependen de cambios políticos e non se conta cunha estratexia coherente a longo prazo que permita certa estabilidade e avaliación obxectiva. Comando Igualdade, a revolución feminista nas aulas O Comando Igualdade é unha iniciativa que comezou, a instancias de Chis Oliveira, no IES Alexandre Bóveda de Vigo. Rapazas e rapaces desde primeiro da ESO a segundo de Bacharelato, reúnense para formarse entre iguais e actuar nas aulas do seu centro ou noutros centros educativos. Desde fai aproximadamente dez anos as xeracións vanse sucedendo, practicando un funcionamento horizontal e achegándose a temas como o feminismo, os mandatos da feminidade e da masculinidade, a linguaxe non sexista, o amor romántico, a educación afectivo sexual ou os trastornos alimenticios. Representantes do Comando Igualdade recibindo o Premio Meninas 2022. Baixo a coordinación de profesorado voluntario, como Ana Álvarez, e ex alumnado como é o meu caso, o Comando Igualdade é tamén un espazo seguro para quen non quere acomodarse ao corsé do xénero. O éxito da iniciativa fixo que o Comando se replica por toda a Galiza. Así mesmo, xurdiron proxectos inspirados en Toledo, Ceuta, Melilla, Lisboa, Navarra, etc. Unha revolución feminista nas aulas que non fai máis que medrar. Loitar contra a violencia Na mesma liña, para a prevención da violencia sexual, e confrontar os retos que achega unha xeración denominada polas persoas expertas como “pornonativa”, precisamos de políticas públicas de longo alcance. A educación sexual ten que ser integral, dos 0 aos 18 anos, impartida por persoas expertas con perspectiva feminista para garantir un enfoque que teña a igualdade e a erradicación da violencia como horizonte. Plataformas populares entre a mocidade como OnlyFans subliñan a urxencia de achegarnos a relacións afectivo-sexuais baseadas na empatía, a comunicación, a asertividade, o respecto mutuo, a dignidade e a xustiza. Non podemos deixar os proxectos de vida das novas xeracións en mans dos algoritmos. O PSdeG pide introducir a educación afectivo-sexual no currículo escolar Só hai saída ás violencias machistas desde o pensamento crítico, desde unha concepción radical de democracia que teña en conta as mulleres. Desde o corpus teórico feminista a educación en igualdade, lonxe dos estereotipos, sempre foi unha preocupación e unha aposta polo futuro. Desde Mary Wollstonecraft a Concepción Arenal, pasando por Emilia Pardo Bazán, todas foron contundentes. A igualdade soamente chegaría da man dunha educación que non fora cega ás desigualdades do sistema social no que se enmarca e apostara por unha educación transformadora, coa equidade como destino. Nesas seguimos, rotundamente convencidas de que o único xeito de acabar coa violencia contra as mulleres é rematar coa desigualdade que a alimenta. As coeducadoras seguimos sementando igualdade dispostas a recoller, máis cedo que tarde, unha primavera de vidas libres de violencia. Violencia sexual, unha realidade alarmante A Memoria Xudicial de 2022 vén de recoller un incremento das infraccións penais por parte de menores en delitos de agresión sexual. De media, sentaron no banco de acusados case dúas persoas á semana para responderen por delitos de abuso ou agresión sexual. "Un xefe obrigouna a ter sexo con el baixo presión": 127 xornalistas denuncian estes casos de acoso sexual e violencia machista Estudos como os de Ballester e Orte (2019) falan de que aos 13 anos o 25% dos adolescentes xa consumiron pornografía. Cifra permanentemente en aumento, ata chegar a que o 75,8% dos rapaces comezaron a consumir pornografía antes dos 16. Incluso están recollidos datos que proban que o primeiro contacto coa pornografía ten sucedido só con oito anos. Unha situación especialmente alarmante posto que non estamos falando de sexo explícito, senón de violencia sexual explícita. Expertas como Mónica Alario achegan unha análise pormenorizada dos contidos máis consumidos nas páxinas webs de pornografía e advirte sobre os efectos que pode producir unha concepción do desexo baseada na dominación e na humillación.