Un peitoril cheo de música: o órgano, a soar tamén no século XXI

Belén Bermejo responde á chamada telefónica para esta reportaxe cunha leve e agradábel música jazz de fondo, da que baixa o volume nada máis falar. Esa mesma tarde terá, xunto con Andrés Díaz, un pequeno concerto no parque de Castrelos, en Vigo. Bermejo decidiu deixar o seu posto como profesora de Introdución ao Dereito Español na universidade do land de Innsbruck, en Austria, para centrarse na música e na organización de eventos que, como o que se iniciou a pasada cuarta feira 20 de agosto, enchen Compostela cada ano de entusiastas dunha música que baila da man da arquitectura e que, en certo modo, fala na linguaxe da pedra e da historia coa escusa da sonoridade. Unha experiencia na súa estadía austríaca provocou nesta xurista e música a curiosidade de coñecer cal era o "descoidado" estado deste instrumento no noso país: "Coñecín en Austria unha persoa que é construtor de órganos, foi o inspirador do proxecto de catalogación. Provocou que me preguntase a min mesma como estaría a situación na Galiza". Son numerosos os casos de malas restauracións de órganos na Península, perpetrados por individuos que, a cambio dunha pequena cantidade de diñeiro, poden acabar por deixar completamente inservíbel un instrumento de incalculábel valo Esta persoa, Herbert Kuen, foi o disparo emocional de saída dunha catalogación que, entre 2007 e 2010, tivo a ambición de percorrer o país numerando, describindo e documentando audiovisualmente os órganos de todas as súas dioceses ao abeiro da Dirección Xeral de Patrimonio, "un proxecto que, lamentabelmente, quedou incompleto tras a crise de 2008 e o cambio de Goberno na Xunta", afirma Bermejo. "Deixou de ter financiación, non inmediatamente porque estaba en vigor o período de contratación, pero púxoselle punto e final en 2010. Nesa primeira etapa de catalogación deunos tempo a cubrir tres das cinco dioceses galegas: Lugo, Mondoñedo-Ferrol e Ourense-Astorga. Mais quedou fóra a de Santiago e a de Vigo-Tui. Por máis que o intentamos con diferentes institucións e gobernos, non só a Xunta, senón tamén concellos e deputacións, non houbo maneira de sacalo adiante", sostén. "Necesitabamos dispor de varios equipos pola xeografía galega. Pola nosa conta seguimos a título individual, Andrés Díaz e eu. Este catálogo constaba dun método desenvolvido por nós, non só a catalogación, tamén a difusión. É importante coñecer a principal praga que afecta aos órganos: o descoñecemento. Tiraban con eles ou algúns organeiros desaprehensivos ou amadores mesmo roubaban pezas", explica a xestora. "Presentamos a idea na Dirección Xeral de Patrimonio xa que non tiñan controlado cantos órganos había e onde se sitúan. Seguiremos insistindo para continuar co proxecto e rematar de catalogar. Propuxémolo de todas as maneiras posíbeis", corrobora Díaz, membro do equipo de Bermejo nesta aventura contra a desmemoria na catalogación dun patrimonio até entón descoñecido, mesmo nas propias dioceses. Unha historia, a dos órganos, organistas e organeiros da que "non se sabía practicamente nada" até a configuración deste catálogo, destaca Díaz. Este profesor de música e intérprete pon, ao igual que Bermejo, un especial acento sobre o descoñecemento e a falta de especialistas do órgano instrumental nun país que ten no seu haber preto dun centenar destes instrumentos integrados na arquitectura dos templos. A Galiza, epicentro organístico Son estruturas na marabilla da fusión mecánico-musical que viviron a súa época de esplendor nos séculos previos ao XIX, nun Antigo Réxime onde a liturxia era inexplicábel sen o acompañamento musical e no que a Igrexa posuía máis cartos e poder: "No século XVI os dous organeiros máis activos estaban en Vigo: Pedro Vélez e Pedro Martínez de Montenegro. Traballan por toda a Galiza, pero especialmente en Santiago de Compostela, lugar da catedral e mosteiros potentes", detalla. Ao redor do órgano orbitaba, pois, un grande investimento artístico e monetario: "A catedral de Santiago contaba no século XVIII con 30 músicos profesionais, ademais dos cregos e capeláns, que tamén cantaban. Tratábanse de orquestras con mestres de capela, organistas, instrumentistas de violín, fagot, trompa, contrabaixo… Mesmo con cantantes vidos de Italia", recalca Díaz. O músico sinala o século XVIII, da Revolución das Luces, que apagará na Galiza anos despois, como cumio desta arte de creación e interpretación. Esta maneira de vida deu como resultado a chegada desde diversos puntos da Península de organeiros –facedores deste instrumento– que afincaron aquí, predominantemente en Compostela e Vigo. Algúns, detalla Díaz, deixaron unha saga familiar que continuou os seus pasos anos despois: "Hai dúas grandes familias. Unha é a de Alberto de la Peña e o frade Felipe de la Peña, este último franciscano en Compostela. O primeiro construíu, entre outros, os órganos de Vilanova de Lourenzá e o de San Paio de Antealtares. O segundo deseñou o pequeno e xeitoso órgano do santuario de Nosa Señora dos Desamparados, en Abades, Silleda". Neste párase Díaz, xa que, segundo comenta, trátase dun dos seus preferidos: "Está relativamente ben conservado, só lle faltan tres tubos dos 500. Para min ten máis valor que o de Santiago, pois falamos dun órgano construído hai 200 anos, unha testemuña viva do tempo, xamais electrificado". Este conserva os mecanismos de foles e panca, sinala o experto. "Logo temos outra gran familia, a dos organistas da catedral de Santiago, que viñeron de fóra para construír e quedaron aquí, os seus descendentes traballaron logo como organeiros. O primeiro foi Eugenio González e os seus fillos Manuel González Maldonado e Melchor, o último foi José Benito González, que morreu en 1827", conta Díaz. Outra figura moi relevante sería a do frade Simón de Fontanes, un destacado organeiro natural de Xeve, pero que será franciscano en Compostela. El fixo os órganos da catedral de Braga, que son dous instrumentos importantísimos do ámbito. Así, Fontanes expande esa arte ao norte de Portugal, xunto cos seus familiares e discípulos. A pericia destes organeiros e a súa descendencia na Galiza terá sona, indica o investigador, non só en Portugal. A artesanía do órgano galego irá tamén, co paso dos anos, alén dos mares, con profesionais como Simón Fernández Coutinho (Coutiño), que cando asenta en Porto "fará un órgano que está na vila de Tiradentes, no Brasil, na parroquia de São José de Rei", conta Díaz. O declive A crise herdada da guerra contra os franceses e as sucesivas desamortizacións liberais no século XIX "privan as catedrais e as colexiatas de gran parte dos ingresos. Un dos primeiros lugares onde recortar foron os órganos", explica Díaz. Da situación actual destes grandes instrumentos repartidos en mosteiros e igrexas, sobre todo das da diocese á que pertence, coñece Óscar Valado, director do Secretariado de Música Sacra da Diocese de Santiago e responsábel do departamento de Música da Conferencia Episcopal Española. No momento da chamada o sacerdote de paixón musical contaxiosa estaba, uns intres antes, subido no teito dunha igrexa da que están a reparar o tellado. Explica que, ao revés doutras estruturas dos templos, como o propio tellado ou os retablos, os órganos foron postos detrás de moitas outras prioridades: "Hai que pór en valor isto. Concienciar a xente, os concellos, da importancia que teñen os órganos como patrimonio. A ninguén se lle ocorrería, por exemplo, abandonar un retablo barroco precioso e deixalo para a couza. Un órgano non é soamente un retablo espectacular, senón un instrumento agochado detrás. Ás veces, mesmo os cregos están pouco sensibilizados neste patrimonio". "O órgano é unha obra de arte, é o retablo mAis o instrumento, o que ten precisamente de especial é que é algo que soa. O proceso de voltar a pór a soar un órgano histórico require dunha man de obra moi especializada" sinala Andrés Díaz O sacerdote alude principalmente á falta de formación nos oficios de organeiro e organista, acompañada dunha ausencia xeral de recursos que imposibilita moitas veces a posta ao día e o seu uso: "O factor económico é o máis relevante. As intervencións neles poden ser millonarias. Logo, se non hai cartos para prazas de órgano superior na Galiza non teremos xente que o estude. Con dous conservatorios como os da Coruña e Vigo, onde ningún ten a especialidade. Se un galego quere estudar órgano ten que marchar". Un estilo e maneira de vida, a do organeiro, afastado desa certa estabilidade do pasado que complica aínda máis atopar o persoal humano requirido para voltar a encher de música estes centenarios artefactos, xa que, explica Valado, "un pode ser concertista de órgano, mais hoxe é practicamente imposíbel vivir diso, tes que compatibilizalo coa ensinanza". No momento en que emerxe a música, explica, "hai un ar especial, os concertos teñen unha fusión espiritual, máis alá de que un sexa católico ou non. Ten algo transcendental, rara vez se ve á persoa que toca o órgano, a música envólvete e a iluminación é escasa. Non ollas os músicos, ollas as imaxes que tes diante. Se se trata dunha igrexa de grandes dimensións é incríbel, se o órgano é un órgano grande… en canto o organista acciona todos os rexistros e comeza a tocar en tutti, teslle que berrar a alguén ao carón para facerte escoitar. É algo espectacular", asegura Valado. Restauración, parte da arte "O órgano é unha obra de arte, é o retablo mais o instrumento, o que ten precisamente de especial é que é algo que soa. O proceso de voltar a pór a soar un órgano histórico require dunha man de obra moi especializada. Podemos contar na Península coa man das persoas expertas neste traballo, que é laborioso e complexo", recalca Díaz. El, Bermejo e Valado participaron o ano pasado nun proxecto arredor dos órganos en San Martiño Pinario: "Son uns órganos do século XVIII situados nun emprazamento único, cunha sillaría asombrosa. Dous órganos xemelgos para facer música dialogada, que rematan ese espazo cunha bóveda policromada", apunta Valado, que aproveita para subliñar o valor do instrumento non só para o templo que o acolle, tamén para o país e a vida cultural da vila ou cidade onde soa, pois "cada ano custa 300.000 euros reparar o tellado dunha igrexa, por exemplo. Eu penso que reparar estes instrumentos non se pode cualificar como 'caro'. Son cartos, pero sería devolver a ese espazo a música que se tocou hai séculos, mais tamén á cidade, é un investimento musical". "En San Martiño Pinario fixemos un estudo dos órganos calculando o que suporía a súa restauración, que incluía a balaustrada onde están, as madeiras… Estabamos falando duns 800.000 euros. Temos un país que considera a cultura unicamente en forma de eventos. Unha restauración non a pode facer calquera, ten que seguir criterios científicos. Non podes converter un órgano barroco ibérico nun órgano do século XX. Hai que respectar a esencia dos instrumentos que só pode coñecer xente especializada", expón Bermejo. Valado subliña o valor do instrumento non só para o templo que o acolle, tamén para o país e a vida cultural da vila ou cidade onde soa, pois "cada ano custa 300.000 euros reparar o tellado dunha igrexa, por exemplo. Eu penso que reparar estes instrumentos non se pode cualificar como 'caro'. Precisamente, o organeiro que estivo presente neste proxecto e noutros pola xeografía galega é Óscar Laguna, con máis de 30 anos ás súas costas e rehabilitacións de órganos como os da catedral de México, o da de Sevilla ou o do Pazo Real de Madrid, fala para esta reportaxe a punto de dirixirse a Santiago para o ciclo de conferencias e concertos que organiza Bermejo. "Por que son organeiro? Non o puiden evitar, isto reúne todas as artes: a música, a tecnoloxía, o aspecto estético, a escultura, a policromía…", di Laguna en reivindicación da beleza do seu oficio, unha mestría que aínda non ten disciplina propia nos estudos de rehabilitación. "Non hai un caudal de formación regrado como existe na maior parte das disciplinas artísticas, se alguén se quere formar en restauración en pintura si o ten. No caso do órgano só tes formación traballando nun obradoiro. Como a ninguén se lle pode exixir unha titulación que non existe e somos un colectivo moi reducido, preocúpame que non haxa moita xente moza interesada polo oficio", confesa o restaurador, de 51 anos e, segundo el mesmo afirma, dos máis novos da Península no seu traballo.