O naufraxio do 'Ariete'

Hai quen di que o mar é unha necesidade ou un vínculo, un compañeiro ou unha nai, que é traballo e un camiño. Hai quen di que o mar é vida. Mais o mar tamén é cansazo, sufrimento, morte. A costa galega está chea de naufraxios e de afogados. Esta é unha faceta do mar que sempre está presente na vida daqueles que traballan nel. Unha das moitas historias de naufraxios é a do Ariete, cuxa tripulación, formada por 168 mariñeiros, chegou á costa de Lira, no concello de Carnota, sen saber a sorte que atoparía nela. Rafael Lema, experto en naufraxios e creador do Catálogo de Naufraxios da Galiza, considera o Ariete un "barco Frankenstein", ao ser reconstruído mediante a agregación de pezas de distintos modelos que lle orixinou unha estrutura de gran fraxilidade. A historia do 'Ariete' O pasado 25 de febreiro fixéronse 55 anos do naufraxio do Ariete, unha fragata de guerra que encallou na praia do Ardeleiro, en Lira, no ano 1966. O encallamento do barco produciuse nunha situación moi complicada: de noite, cun forte temporal, sen medios suficientes para poder socorrer a tripulación... Porén, todos os mariñeiros do navío se salvaron grazas á valentía e á pericia dos veciños e veciñas do lugar, que conseguiron levar á terra a todas e cada unha das persoas que se atopaban en tan terríbel escenario. Tan incríbel foi o rescate que moitos o consideraron un milagre. A historia do Ariete remóntase aos anos 60, en plena Guerra Fría. Tratábase dun barco militar que Estados Unidos lle regalara ao Estado español no ano 1955, cando ese país comezou a considerar España unha parte fundamental na Guerra Fría e o réxime franquista un apoio na política de confrontación de bloques. O buque presentaba unha estrutura de torpedeiro mais, cando chegou ao porto de Vigo, modificouse, sendo convertido nunha fragata. O traballo non resultou nada acertado; algunhas persoas especializadas no tema argumentan que o novo deseño foi unha das causas principais do naufraxio. Rafael Lema, experto en naufraxios e creador do Catálogo de Naufraxios da Galiza, considera o Ariete un "barco Frankenstein", ao ser reconstruído mediante a agregación de pezas de distintos modelos que lle orixinou unha estrutura de gran fraxilidade. O 25 de febreiro de 1966, o Ariete realizaba a súa primeira viaxe de Ferrol a Cartaxena nunha operación militar. Segundo as previsións da Mariña española, na base naval de Ferrol agardábase unha meteoroloxía favorábel e non se prevía a posibilidade dunha tormenta. Porén, á altura das Illas Cíes, ao encontrarse cun temporal, o capitán decidiu continuar coa travesía. Mais o mar estaba realmente bravo e as ondas bateron contra o Ariete con forza até provocar unha avaría no motor, debida, en parte, á mala estrutura do barco. A fragata quedou varada no epicentro do temporal, que a foi levando cara á costa carnotá. Antes de chegar ás praias de Lira, leváronse a cabo dous intentos de socorrer o Ariete por parte dun par de embarcacións galegas da zona. Juan Manuel Saborido, alcalde do concello de Carnota, explica que "no intento de rescate para evitar que o Ariete chegase ás pedras morreu unha persoa e outra quedou ferida por mor dun accidente grave". Dada a difícil situación e a imposibilidade de socorrer a fragata, esta quedou á deriva e, pouco a pouco, foi achegándose ao sur de Carnota, á parroquia de Lira. Acabou embarrancando na praia do Ardeleiro, xusto antes da Punta dos Remedios. Xosé Manuel Dosil, veciño de Lira e membro da familia de mergulladores que despezou o Ariete semanas despois do naufraxio, conta que o encallamento foi debido a unha equivocación do capitán do barco: "O barco perdeu o goberno no transcurso da viaxe e, en vez de quedar enfrontando o temporal, púxose de costado, e iso foi o peor que puido facer". Se quedase aproando o temporal as ondas levarían a fragata cara á terra ou cara ao medio do mar mais, ao colocarse en paralelo á costa, as ondas provocaron que envorcara. Nesta situación tan crítica, aos veciños e veciñas de Lira ocorréuselles un método realmente enxeñoso para intentar salvar o máximo número de persoas: amarrar as estachas do barco á terra para que os mariñeiros se fosen descolgando por elas. O rescate Os veciños e veciñas de Lira comezaron a decatarse de que algo non ía ben no mar cando observaron o barco que se achegaba á praia do Ardeleiro. Juan Manuel Gómez, mariñeiro da vila e participante no rescate da tripulación do Ariete, tiña 17 anos cando se produciu o naufraxio: "A xente comezou a alarmarse pola chegada dese barco e subimos a un outeiro próximo para observar mellor a situación. Desde alí ollábase a fragata, pero entrou unha néboa espesa que nos impediu seguir véndoa. Cando a néboa marchou, o barco xa estaba nas rochas". Para todas as persoas que estiveron presentes aquela noite, o naufraxio do Ariete e o rescate da tripulación resultou unha experiencia realmente dura. Carnota, a pesar da súa ampla traxectoria mariñeira, non contaba cos medios físicos suficientes para levar a cabo un rescate exitoso nunhas condicións tan adversas como as daquela noite. Dosil explica que "se os mariñeiros se botaban ao mar, as ondas ían esnaquizalos contra as rochas" dada a forza do temporal. Nesta situación tan crítica, aos veciños e veciñas de Lira ocorréuselles un método realmente enxeñoso para intentar salvar o máximo número de persoas: amarrar as estachas do barco á terra para que os mariñeiros se fosen descolgando por elas. O problema inicial residía na dificultade de trasladar as estachas para aseguralas á terra, xa que eran demasiado grandes e pesadas. A solución que encontraron os veciños foi que algúns deles, nadando, achegasen ao barco uns cordeis finos, que ataron ás estachas do Ariete para as traer á terra. Ao chegaren á praia, tiraron deles e tensaron as estachas para que os mariñeiros puidesen chegar á terra firme sen seren levados polas ondas. Este invento non tería sido posíbel de non ser pola xente que estaba na praia. Concorrían demasiadas circunstancias realmente difíciles para que o rescate fose exitoso. Mais, contra todo prognóstico, a totalidade dos mariñeiros salvouse. "O pobo implicouse totalmente. Eu creo que nas casas non quedou ninguén, salvo os que recollían os mariñeiros para dárenlles mantas e comida quente", recorda Gómez. El mesmo conta que os náufragos, cando chegaban á praia, estaban moi desorientados e asustados. "Impactoume moito un señor que, cando o recollemos, dixo: Que tierra es esta?". Foi unha noite moi triste e chea de pánico e berros, pois os veciños de Lira eran conscientes de que poderían aparecer cadáveres na beira. Con todo, dada a dificultade do rescate, "todo o mundo pensaba que ía haber algún morto pero, cando se fixo o reconto, a alegría foi do pobo ao saber que non morrera ninguén", engade Gómez. A veciñanza de Lira conseguiu salvar un total de 168 mariñeiros. Todas as persoas coñecedoras do naufraxio concordan en que o rescate non foi un simple salvamento, que pareceu mesmo un milagre. Sen os recursos necesarios, no medio dun enorme temporal, nunha zona perigosa, co barco mal colocado... concorrían demasiadas circunstancias realmente difíciles para que o rescate fose exitoso. Mais, contra todo prognóstico, a totalidade dos mariñeiros salvouse. Foi un rescate tan espectacular que moitos dos veciños e veciñas da zona chegaron a pensar que se trataba dun milagre divino. Dado que o barco encallou a poucos metros da Capela da Virxe dos Remedios, patroa da comunidade católica de Lira, hai quen di que a presenza da santa se fixo notar aquela noite. As consecuencias do rescate A Armada española quedou impactada polo rescate dos mariñeiros do Ariete, unha das súas fragatas militares, e as circunstancias nas que se producira. Desde Madrid, decidiuse levar a cabo unha homenaxe ao concello de Carnota para a cal un gran número de membros da Armada se desprazou até a Galiza co fin de agradecer o sucedido na praia do Ardeleiro. A homenaxe, entre outras cuestións, deu un novo significado ás festas populares de Lira. O alcalde de Carnota, Juan Manuel Saborido, explica que "hai unha festa que se chama a Festa dos Remedios, cuxa historia non é entendíbel para as persoas que non son de Lira". Dito evento divídese en dous días: na terza feira de Semana Santa, chamada Remedios novos e, sete semanas despois, o día dos Remedios vellos. Esta última data conmemora a chegada da Armada española a Lira para realizar a homenaxe aos participantes no rescate na que se fixera un acto onde se proclamou Carnota "concello moi humanitario", frase presente no actual escudo do concello. O rescate do Ariete está considerado un dos actos marítimos máis valorosos das costas galegas xunto co do Prestige. Mais o agradecemento da Mariña non quedou só en dita condecoración, senón que esta tamén subvencionou a ampliación do porto de Lira, Portocubelo, que daquela só era un abrigo natural de illotes no que se traballaba unicamente en temporada de sardiña. Aos homes da zona outorgóuselles un diploma en agradecemento polo rescate, mais ás mulleres non. A Armada española intentou inutilmente reflotar o buque mais, ante a imposibilidade de conseguilo, decidiu entregarllo ás empresas de mergulladores da zona para que aproveitasen o seu despezamento. "Meu pai era un mergullador e gañaba cartos rescatando as pezas de metal que había no fondo do mar resultantes de naufraxios", conta Dosil. "Cando foi o do Ariete, o Goberno deu o barco a repartir entre as empresas recuperadoras de ferro da zona, entre elas a do meu tío, herdeiro da empresa de meu pai. A 50 metros da beira, un barco de ferro como era o Ariete, supuxo riqueza para todos". Porén, o agradecemento aos veciños e veciñas de Lira non foi de todo inclusivo. En pleno franquismo, co réxime paternalista e machista que imperaba no noso país, a Armada española decidiu obviar a participación das mulleres de Lira no rescate da tripulación do Ariete, aínda cando moitas delas arriscaran a súa propia vida para salvar a dos mariñeiros. Aos homes da zona outorgóuselles un diploma en agradecemento polo rescate, mais ás mulleres non. Miguel de Lira, recoñecido actor galego e natural da vila, opina que "esta é unha desas eivas históricas que se deben pór sobre a mesa para que se corrixan en termos históricos, pois o diploma merecíao calquera persoa que estivera no salvamento: homes, mulleres ou incluso eu que era un neno de dous anos". A homenaxe dos 40 anos Co paso dos anos, o naufraxio do Ariete pasou a formar parte da historia viva de Carnota; nas tabernas, nas tendas, nas casas... O boca en boca xeracional foi traendo até os nosos días a memoria viva das heroínas e dos heroes da praia do Ardeleiro, conseguindo que non exista carnotán que non se sinta orgulloso. Como di Miguel de Lira, "o tema do Ariete vai no ADN liracho, é unha historia que mamamos desde pequeniños a lume lento". Foi tal a importancia do rescate que no ano 2006, no corenta aniversario do naufraxio, o concello de Carnota realizou unha homenaxe en memoria dos mariñeiros e dos veciños e veciñas de Lira que estiveron presentes aquela noite. "Cando se fixo o 40º aniversario, coincidindo coa Festa dos Remedios, invitamos os poucos mariñeiros da tripulación do Ariete que puideron achegarse a Lira. Eu recordo que houbo algúns que se recoñeceron, e víñanlle as bágoas aos ollos", explica Saborido. Gómez engade que "foi unha homenaxe moi emotiva. Despois da misa fixemos a foto de rigor diante da placa e da áncora conmemorativa do rescate localizadas na praia do naufraxio. Cando chegamos ao lugar ninguén podía crer o éxito que supuxera o salvamento corenta anos atrás. Eu sentinme moi emocionado." Ese mesmo ano, o Festórreo, unha festa de gran popularidade en Lira, tamén celebrou a conmemoración dos corenta anos do rescate do Ariete. A modo de representación teatral, os veciños e veciñas da zona realizaron unha recreación do salvamento. Miguel de Lira, impulsor e participante neste evento, explica que se cubriu o hórreo de Lira cunhas chapas como se fose o barco e, na representación, narrouse todo o que fora sucedendo aquela noite. "Montamos unha performance espectacular; tardaremos anos en facer outra así". Nas festas populares, no día a día da veciñanza, na propia historia da vila... O mar sempre xogou un papel moi importante na vida das xentes de Lira. É certo que o mar é cansazo e sufrimento, mais todas aquelas persoas que o viven realmente, prefiren ollar a outra cara da moeda e afirmar que o mar tamén é un compañeiro ou unha nai, unha necesidade ou un vínculo. O mar, aínda que por veces sexa morte, sempre representará a vida. Os restos do 'Ariete' Moitas partes do naufraxio do Ariete foron recuperadas por veciñanza da zona, como a familia Dosil, que aínda garda os escafandros e os traxes de mergulladores da época, e poden encontrarse en diferentes lugares. Na capela da Virxe dos Remedios de Lira, en Carnota, consérvase o temón da fragata e outros obxectos, acompañados por unha maqueta do propio barco. A auténtica áncora do navío non é, como se pensa, a conmemorativa que figura no lugar do encallamento, senón que se localiza no concello de Muros, limítrofe co de Carnota. O naufraxio foi tan importante para a vila que, a día de hoxe, moitos dos veciños e veciñas de Lira aínda gardan un cadro do propio Ariete encallado coa Virxe dos Remedios nun dos extremos, que se vendera entre a veciñanza daquela e non é raro encontrar nos bares da comarca, como o recoñecido Bar Xouba, pequenos obxectos procedentes do navío ou fotos do propio rescate.