Impactos da turistificación

As crises financeiras, provocadas de maneira cíclica no actual sistema, provocan un mantemento, ou mesmo aumento, da riqueza das clases altas da sociedade, mentres que as máis desfavorecidas se ven prexudicadas, principalmente, a causa da suba de prezos. Unha das consecuencias da recomposición social posterior ao estoupido dunha crise é o fenómeno da xentrificación, un termo que comeza a ocupar un lugar no vocabulario diario da poboación. Xentrificación e turistificación O concepto de xentrificación deriva do substantivo inglés gentry, referido á alta burguesía ou pequena aristocracia das sociedades modernas, e consiste no proceso mediante o cal a poboación orixinal dunha zona da cidade, xeralmente un sector popular que vive no centro da urbe, se ve desprazada de maneira progresiva pola chegada doutro grupo social dun nivel adquisitivo superior. Aínda que este fenómeno comezou a suceder no corazón das grandes capitais internacionais, xa non resulta un proceso exclusivo dos centros urbanos, senón que afecta tamén a periferias con características concretas, como bens arquitectónicos patrimoniais, boa accesibilidade en transporte público ou mesmo unha certa proximidade á natureza, que resultan atractivas para as clases dominantes. O proceso de xentrificación acaba provocando o empobrecemento das clases medias locais e o aumento dun interese por parte de grupos con maior poder adquisitivo por un lugar que, para eles, resulta accesíbel e no que atopan un nicho de mercado que lles permite aumentar a súa riqueza, principalmente, a través da compra-venda de inmóbeis. Neste contexto, nacen e desenvólvense de maneira descontrolada os aloxamentos destinados ao uso turístico, como os AirBnB, que xeraron un aumento das oportunidades especulativas por parte do mercado inmobiliario. A chegada masiva de turistas a unha zona concreta durante un período de tempo concreto que provoca un grande impacto na veciñanza dun lugar é un proceso que se denomina turistificación. Desta forma, xentrificación e turistificación son dous fenómenos que, aínda que se refiran a situacións distintas, van da man no referido á expulsión da poboación local dun lugar pola chegada dun grupo social diferente, ben cun nivel económico superior (xentrificación), ben foráneo (turistificación). Jakson Renne Rodrigues, investigador principal do Grupo de Investigación sobre Experiencia Turística e docente da facultade de Turismo da Universidade da Coruña, explica a diferenza entre ambos os fenómenos argumentando que "a xentrificación non é algo que deriva do turismo, senón que consiste na chegada dun grupo concreto a unha determinada zona dunha cidade e que provoca o cambio do modelo de barrio". Rodrigues indica que a chegada de diferentes grupos sociais a un lugar provoca un cambio na cidade ao adaptar a urbe ás necesidades destes novos residentes. Ademais, explica que ambos os conceptos poden levar á confusión porque no momento no que os turistas se interesan por un lugar, o neoliberalismo entra no xogo da especulación inmobiliaria, "aí é onde se mesturan os fenómenos, van en paralelo". Xentrificación e turistificación conflúen daquela nun proceso unificado. "Onde existe un maior interese das persoas visitantes é onde ocorren maiores cambios na sociedade; por onde pasa o turismo dáse unha maior xentrificación". Se ben resulta habitual pensar que os lugares máis turistificados da Galiza son Santiago de Compostela, a causa do Camiño, Sanxenxo, ou algúns lugares naturais como a praia de Augas Santas (coñecida como As Catedrais), en Ribadeo, ou as illas Cíes, Rodrigues indica que todo o país está en xeral moi turistificado e con outros puntos que nos últimos anos camiñan cara á masificación. "Antes na Ribeira Sacra case non había xente, e desde que opta ao distintivo de Patrimonio da Humanidade, encheuse de turistas". O impacto da turistificación O turismo provoca impactos de diversa natureza na sociedade. É evidente que existe unha incidencia positiva na economía, axudando á creación de postos de traballo fundamentalmente na hostalaría e mesmo mellorando algúns existentes ao formalizalos e profesionalizalos. Ademais, tamén pode permitir a mellora das comunicacións e a recuperación do patrimonio. Se a xente de fóra comeza a interesarse por un destino concreto, é probábel que as infraestruturas dese lugar se optimicen para favorecer a chegada de visitantes, tanto as vías de comunicación como o transporte público, e que se coide o patrimonio material do país. "O turismo cultural naceu do interese por coñecer o patrimonio dunha zona, polo que se quere que este estea en bo estado", indica Rodrigues. Aliás, engade o investigador, o turismo tamén permite a recuperación de patrimonio inmaterial, como tradicións, músicas, folclore... Se ben as partes positivas son valoradas polas autoridades e a poboación xeral, cómpre reparar no cada vez máis crecente impacto negativo do turismo, fundamentalmente no de masas, provocado en gran medida pola falta de planificación por parte das institucións. Este produce un grande impacto medioambiental, xera unha gran contaminación, aumenta a cantidade de residuos e espolia recursos necesarios para a poboación. "Sempre vai existir un impacto por onde pase o ser humano", sostén Rodrigues, pero, no caso do turismo "este impacto existe se nós o permitimos". A apertura de hoteis, ou a modificación da lei de costas para permitir aloxamentos, a elaboración de estradas innecesarias en lugares naturais ou a perda de patrimonio material polo paso da xente son impactos negativos na paisaxe evitábeis cunha correcta planificación do turismo. Outro dos impactos negativos máis prexudiciais do turismo é a suba dos prezos, tanto dos inmóbeis como dos propios produtos. Desde o momento no que un lugar se converte en destino prioritario e comeza a chegada masiva de visitantes, "o neoliberalismo entra en xogo e sobe os prezos porque sabe que o turismo o vai aguantar, sen pensar que a xente local non". No conxunto do país, os prezos dos alugueiros encareceron un 20% nos últimos cinco anos, segundo o Observatorio da Vivenda, debido á falta de oferta fronte a unha demanda excesiva, e á transformación de vivendas en aloxamentos dirixidos ao turismo. O incremento dos pisos turísticos triplicouse nos últimos anos. Hai actualmente rexistrados de maneira legal 14.753 na Galiza. No caso de Santiago de Compostela, segundo datos da Federación Galega de Empresas Inmobiliarias, a cidade xa conta con 700 inmóbeis declarados para o turismo fronte os 160 para o alugueiro tradicional. Este encarecemento da vivenda está a provocar que a veciñanza das principais urbes galegas non poida seguir vivindo nelas e se vexa expulsada cara ás periferias ante a imposibilidade de asumir os custos dos pisos das cidades. Mais a suba de prezos non se reduce ao mercado inmobiliario, senón que tamén afecta a diferentes produtos. Nas Rías Baixas é ben coñecido o termo fodechincho que, con certa retranca, fai referencia a un tipo de turismo concentrado durante os meses de verán cuxa esaxerada presenza provoca o encarecemento do peixe, entre outros produtos alimentarios. Con todo, este concepto foi ampliado e, de maneira xeral, relaciónase cun tipo de turismo pouco consciente e respectuoso co lugar que visita. Cambios do modelo de cidade: o caso de Santiago de Compostela Ademais do impacto medioambiental e do impacto económico, o turismo tamén provoca unha perda do comercio local. Así, nas grandes urbes galegas, a veciñanza comproba como nas últimas décadas unha gran parte dos negocios tradicionais, mesmo históricos, dos centros das cidades, foi fechando, en gran medida polo encarecemento dos locais, e foron sendo substituídos polo mercado de souvenirs dirixido exclusivamente ao turismo. Esta é unha mostra de como as urbes están a mudar o seu modelo de cidade para enfocarse nos visitantes en vez de na propia poboación, provocando ao mesmo tempo unha progresiva perda da vida comunitaria dos barrios. Outro dos exemplos que evidencian este cambio de modelo das cidades galegas é o aumento desmesurado das terrazas, que impiden a normal circulación polas rúas. "Non se respectan as concesións que tiñan nin a peonalización da cidade, sacan os coches para meter terrazas", denuncia Roberto Almuíña, presidente da Asociación Veciñal Fonseca do Casco Histórico de Santiago de Compostela, quen engade que "hai terrazas debaixo dos soportais, en rúas estreitas, e mesmo en dobre fila; non se pode camiñar pola cidade". No caso de Santiago, segundo explica Almuíña, "o turismo concéntrase nunha zona moi pequena da cidade que recibe moita xente ao mesmo tempo, polo que interfire no desenvolvemento normal das actividades diarias da veciñanza". Almuíña indica que é preciso diferenciar entre os diferentes tipos de visitantes que chegan a Compostela, pois os impactos de cada grupo resultan diferentes. En primeiro lugar, están os peregrinos que veñen a pé, habitualmente en grupos numerosos e en moitas ocasións con comportamentos pouco cívicos. A afluencia masiva de peregrinos en Compostela no mes de agosto pola mala xestión das Administracións Públicas provocou que a propia comunidade local propuxese unha necesaria guía de boas prácticas para o peregrino que as Administracións non contemplaran até o momento, dadas as molestias creadas entre a veciñanza. "Parece que hai que pedir permiso para camiñar pola nosa cidade", asegura Almuíña. En segundo lugar, están as persoas visitantes do día a día e, finalmente, os turistas que paran en hoteis e "deixan un gasto económico real na cidade". Almuíña explica que é habitual pensar que Santiago de Compostela sobrevive grazas á industria do turismo e aos postos de traballo que esta crea, "mais non é así". O impacto económico do turismo do Camiño de Santiago é moi inferior ao que se pensa. Segundo os datos rexistrados pola Xunta da Galiza, o aumento do número de peregrinos e peregrinas durante o verán non incidiu na creación de emprego nas vilas e cidades polas que pasa o camiño. No caso do Francés, os datos do mes de xullo indican que dos 12 concellos polos que transcorre, en nove aumentou o paro, sendo Santiago, Sarria e Palas de Rei os máis prexudicados polo desemprego. Tanto a Xunta como o Concello de Santiago apostan por un modelo de turismo cuantitativo, dirixido á obtención de récords do número de visitantes recibidos. "É importante o turismo que gasta cartos e non o de cantidade, os récords habería que estabelecelos nos ingresos que deixan os visitantes", indica Almuíña. Unha opinión parecida mantén Pablo Vizoso, concelleiro de Turismo do Concello de Ribadeo, un dos pioneiros á hora de xestionar e organizar a recepción de visitantes, "o número é importante, mais ten que traducirse nun beneficio para a sociedade, debe haber un equilibrio". Medidas a tomar Segundo as investigacións de Rodrigues, "canto máis contacto se ten co turismo, máis crítico se é con el", explica, polo que advirte da necesidade de reducir o impacto da súa pegada. Para iso cómpre traballar na concienciación, tanto por parte dos turistas, como das institucións, como da propia veciñanza, sobre as consecuencias que a chegada de visitantes provoca nun lugar. Ademais, resulta fundamental unha boa "planificación do turismo e un control da xente entrante para evitar eses impactos negativos dos que falamos". Un referente nas boas prácticas fronte á chegada masiva de turistas é o concello de Ribadeo que, mediante a elaboración de actividades e iniciativas atractivas tanto para as persoas visitantes como para a propia veciñanza, conseguen "descargar o turismo, non só no espazo senón tamén no tempo", sostén Vizoso. Desta forma, a chegada controlada de estranxeiros repercute positivamente na zona. O edil de Ribadeo aconsella a elaboración dunha "estratexia conxunta que permita estabelecer obxectivos e aspirar a un turismo máis sostíbel traballando de maneira coordinada entre as administracións", e conclúe que "non debe ser unha competición entre administracións, senón que debemos traballar xuntos".