Estas historias que lemos: a obra narrativa de Luísa Villalta

Dende o punto de vista de vista cronolóxico, foron tres os libros de narración publicados en vida por Luísa: Silencio ensaiamos, colección de relatos publicados en 1991 pola editorial Vía Láctea; Teoría de xogos, novela editada en 1997 en Edicións Laiovento e As chaves do tempo, do ano 2001, novela breve encargo de A Nosa Terra. Hai máis obra narrativa dispersa, como o relato "Nada de Nada", parte de Na Radio, 56 historias no ar, "Máis alá das raíces", incluído en Materia Prima, ambos libros colectivos ou "Esperta do teu sono", que é posible ler en http://culturagalega.gal do Consello da Cultura Galega. Existe un vínculo entre o ser de Luísa, os relatos de Siléncio, ensaiamos, e os lectores. Trátase dun vencello tanto ou máis esixente, na miña opinión, có que ela demanda na obra poética. Falo do seu EU físico e interior, da súa ollada e do seu sorriso que convidaban a entrar, invitación que ela retiña ata que as ou os aspirantes superaban a proba para poder acceder. Algo así suxiren algúns dos textos deste libro que nos conducen a un mundo interior rico, pleno de matices e de pregues no que o lector, cómplice necesario, vai penetrando pouco a pouco, segundo o seu merecemento, expresado por ela de xeito metafórico: Aí está a meia, máis fermosa que o pé porque o envolve, a auténtica fermosura do pé que se oculta dentro até non ver-se. A fermosura que non se ve non existe, portanto eu só existo no teu mirar que, ao tempo que me mira, tampouco me ve, porque eu son o pé que se oculta baixo a meia da tua mirada, escribe no relato "Anónimos". Os once relatos deste libro suxiren, tanto dende o punto de vista dos tránsitos da realidade á ficción como na conxugación dos tres tempos: presente, pasado e futuro, un vínculo con Julio Cortázar, do que Luísa era lectora admiradora e fiel. Algúns derivan cara un futuro distópico, tempo que non é mellor que o presente onde o relato se inicia, como lle sucede a Reimundo Quiroga no que abre o libro, vítima dun atasco incomprensible, que ve pasar ao seu carón unha muller cun can de dúas cabezas, que atropela a un peón e remata enfrontado a unha manda de lobishomes antes de conseguir chegar ao traballo cun maletín que non é o seu. Hai tamén unha constancia do tren, referencia existencial e simbólica, á vida enfrontada ao descoñecido, ao tempo, e non só porque un dos relatos leve por título Pasman-se os espectadores, cando pasa o tren. O tren tamén é invocado en Antesala do regreso e Nas veleidades do sabio. Ábrense os relatos a outras xeografías, como París ou Ourense en Lembranzas dun mundo que xa foi: Os primeiros moradores elexeron aquela paraxe (O Barbaña) por un motivo excepcionalmente útil: a súa beleza. Sempre a beleza, na órbita de Hegel. O último relato dálle nome ao libro e nel está presente a música a través da evocación dun tempo no que Luísa, como segundo violino, formou parte do cuarteto de corda Escanio. Este fragmento fermosísimo forma parte do primeiro parágrafo do relato: Penso entón en Beethoven, ta-ta-ta-tán, risoluto, pero axiña volvo ao meu lugar. Por qué será que unhas melodías traen outras consigo á memória, e estas outras e outras mais e así até...? Ta-ta-ta-tán, ao fin, un tema que non o é, un motivo rítmico, un momento de reticéncia, un segundo de eternidade, catro notas iguais, catro pasos, catro pontos marcados no ar, catro golpes nunha porta pola que se entra, como fago eu agora, sen temor, cos meus catro dedos aínda na asa do estoxo... Teoría de xogos é unha novela que explora e afonda nas relacións dun grupo de cinco traballadores, tres mulleres e dous homes, compañeiros nas oficinas da sucursal dunha Empresa con sede social fóra de C., o espazo urbano onde se desenvolve a vida dos protagonistas. Unha cita de Baudelaire antecede ao relato: Temíbel xogo, que exixe que un dos xogadores perda a noción de si mesmo! Narrada en primeira persoa pola protagonista, unhas veces dende o eu e outras dende o nós, a novela organízase en tres partes: I A teoría, II Os xogadores, III O xogo. Ela non naceu en C., pero xa a coñecía por tela visitado tempo atrás con A. Está a gusto, descubriu o que a cidade pode achegar en comparación co povo do que vén, ten un emprego e observa a transformación urbana e social do lugar no que vive e traballa: Como xa dixen, unha parte de meu pasado estaba unida á C. e, a medida que as transformacións se producían tiven que admeter, con tristeza, que o pasado se fose desprendendo de min e ficase en apenas un regato da memoria que ecoaba para detrás do telón onde pervivía, inmutábel, a cidade anterior que coñecera a través de A. Dalgún xeito Luísa está empezando a elaborar o discurso da Cidade que vai desenvolver sen concesións nos poemarios Ruído escrito case ao tempo que a novela, En concreto e O Papagaio. Unha cidade que segundo observa a narradora vivía dentro dun envoltorio de mar, como un celofán... vendéndose e comprándose a si mesma, un produto máis do seu propio mercado. Cinco son os xogadores: Pedro que amosa autoridade sobre os demais, a quen lle gusta discutir de política e que mantén unha relación secreta coa narradora á que na primeira cita chamará romántica como se a insultase; Sendín, distante pero bo compañeiro e sindicalista; Cristina, a frívola, a retraída pero intrigante e Tomasa, personaxe aparentemente gris, pero de quen vai xurdir a iniciativa do xogo. Luísa comentoulle a Carlos Bernárdez que a novela tiña relación coas Afinidades electivas de Goethe, texto que ela coñecía ben. Porén, ela complicará o xogo, que na obra de Goethe ten catro xogadores e que Luísa eleva a cinco ou seis, como veremos. Tomasa convida aos catro compañeiros de departamento a pasar unha fin de semana no seu piso, próximo a C., situado na beiramar. O primeiro xantar sucede entre a bebida, o debate político e a pulsión sexual que parecen sentir todos. Na novela de Goethe as posibilidades de emparellamento dos xogadores redúcese a seis. Luísa, ao incorporar un quinto personaxe fai medrar as combinacións posibles a once. Pero todas e todos ignoran que un sexto xogador está a piques de entrar na partida, o que desbaratará os anceios, soños, temores e pulsións de cadaquén, porque ao regreso da fin de semana, a empresa pon en marcha un reaxuste que producirá unha deflagración e que afectará a todos os membros do grupo. Estamos asistindo nesa altura, tal e como di a narradora, a un xogo no que non todos poden gañar pero sí todos poden perder. A actualidade da novela non fixo máis que evidenciarse e medrar dende a súa publicación, coa evolutiva transformación das relacións persoais e sexuais, a descarnada expansión en todos os lugares do neoliberalismo máis brutal e a mudanza das urbes dende que a novela se escribiu. As Chaves do Tempo será o último texto narrativo publicado por Luísa. Trátase dunha novela breve que a crítica considera parte do ciclo artúrico, ao que tanto leva dado a literatura galega. A pertenza ao ciclo está determinado por Merlín, mago e sabio, causa da historia que conta a novela. No tempo no que había reis na Galiza, houbo un que tivo fama de nobre, xusto e de bon corazón. O nome do rei era Arturo, en honra doutro que, segundo se dicía, fora seu parente antergo. Cando chega o momento de decidir a quen nomear herdeiro do trono, Arturo dubida entre os seus dous fillos: Afonso e Pedro. El só quere o mellor para as xentes do reino polo que, non sendo quen de resolver a dúbida, decide visitar a Merlín. Este, tras escoitalo, suxírelle facer dúas chaves, unha de ferro e outra de ouro, as dúas aparentemente iguais en tamaño, peso e feitura. Unha traerá a felicidade e a paz ao reino, outra a guerra e a desesperación. Cando sente próxima a morte, chama os fillos a carón seu e dálle unha chave a cada un. Eles non saben que chave reciben. A partir de aí desenvólvese a historia que Luísa nos conta. Sobre os arcos do edificio do concello coruñés unha lenda proclama: Cabeza, Garda e Chave, Forza e Antemural do Reino de Galicia. Nun dos poemas do libro En Concreto, Luísa transformouna en: Cabeza, Garda, Chave, Forza e Antemural do reino renacido. A chave e a utopía dun reino renacido son o motivo principal e o pulo que levan a novela ata o final. Seguindo o patrón das narracións medievais, Luísa tece unha novela sinxela escrita de maneira complexa e vainos deixar un agasallo fermosísimo na textura da linguaxe que emprega, lingua rica, expresiva, eficaz e suxestiva, que recende e brilla coma unha primavera baixo a que transcorren o devir e as sombras da historia, facendo cómplice ao lector ao que convida a ser omnisciente e equisciente, a xogar co saber e o non saber, nun relato que lembra as lendas orixinarias das civilizacións e dos reinos perdidos. Como remate gustaríame chamar a atención sobre a vocación narrativa do Papagaio, libro composto por dezanove poemas, nos que a voz de Luísa establece íntima conexión coas imaxes da fotógrafa Maribel Longueira, que recollen o tempo final e a demolición do barrio coruñés, aquel onde segundo María Casares se xuntaban todos os bordeis da cidade. Os poemas do Papagaio, dende o seu inicio, suxiren unha historia para ser contada, un comezo dinámico da escritura que axiña se transforma en verso, libre e cheo de forza, quizais o libro de poemas no que Luísa consegue as máis fulgurantes e sorprendentes imaxes e metáforas. Eva Veiga suxire que ese vocación narrativa dos poemas é o mellor xeito que Luísa considerou para dialogar coa obra fotográfica de Maribel. O libro La belleza del marido. Un ensaio narrativo en 29 tangos, da escritora canadense Anne Carson, foi traducido ao español por Ana Becciu e publicado pola editorial Lumen en 2003. Luísa escribiu o Papagaio no ano 2004, tras ler a Carson. Sabemos por Marga Romero que Luísa leu esa primeira edición, xa que foron varias as conversas que tiveron arredor desa obra que as sorprendeu e deslumbrou. Eu creo que o fulgor e o estilo do libro de Anne Carson reflíctese na escrita do Papagaio: poemas narrativos na tradición da cultura clásica, perdida logo da diversificación de xéneros e a importancia singular que o poema adquire a partir do romanticismo. Andreu Jaume tradutor e autor do limiar do libro de Carson na edición de 2019, afirma que boa parte do impacto que suxire La belleza del marido estriba na capacidade da autora para crear un espazo amplo, baleiro e anónimo de subxectividade crítica, tal e como sucede co Papagaio no que Luísa creba a estrutura do poema e leva ao límite a eficacia comunicativa do verso, xuntando os residuos de verdades e historias que deron vida ao barrio chino coruñés.