Forma e forza: O mural da central do Eume

José María de Labra Suazo, un dos máis importantes creadores de arte abstracta do século pasado, naceu na cidade da Coruña en 1925. Despois de formarse para perito mercantil, trasladouse a Madrid, a mediados dos anos corenta, coa intención de estudar arquitectura, mais realizou soamente os cursos preparatorios. No ano 1945 accedeu á Escola de Belas Artes de San Fernando e non tardou en chegar o recoñecemento ás súas propostas pictóricas: primeiro na súa cidade natal, onde expuxo en 1942 e en 1947 e despois fóra da súa terra. Nos anos cincuenta comezou a produción de obras específicas para espazos arquitectónicos, como o retablo para a capela da Escola de Capataces Agrícolas en Bastiagueiro (Oleiros) e as vidreiras para a igrexa do Colexio Apostólico dos Dominicos en Valladolid. Estas intervencións sinalan o inicio dunha extensa colaboración con distintos arquitectos, como Alejandro de la Sota, Miguel Fisac ou Andrés Fernández-Albalat, que recoñeceron en Labra o autor idóneo para integrar a arte contemporánea nas súas obras, enriquecendo os seus espazos e amosando o interese que nese momento existía por xuntar os logros de ambas as dúas disciplinas. Con esa intención tamén concibiu as series de murais para a Delegación Provincial de Sindicatos na Coruña e para a Exposición Nacional de Telecomunicacións en Madrid de 1954 e deseñou, en 1956, o retablo para a igrexa do poboado de colonización de Esquivel, en Sevilla. En 1955 presentou as súas pinturas de forma individual no Ateneo de Madrid e o seu traballo comezou a valorarse internacionalmente, participando na Exposición de Arte Sacra de Salzburgo de 1956 —onde se lle concedeu a Medalla de Ouro— e na mostra promovida por Isaac Díaz Pardo no Centro Lucense de Bos Aires en 1957. Tamén participou na montaxe interior do pavillón proxectado por Ramón Vázquez Molezún e José Antonio Corrales para a Exposición Internacional de 1958 en Bruxelas, na mostra de Arte Normativa Española celebrada no Ateneo de Valencia en 1960 e no equipo artístico do pavillón español na Feira Mundial de Nova York do ano 1964, tarefas que coincidiron no tempo coa creación da Sociedade de Estudos de Deseño Industrial (SEDI) en Madrid, primeira tentativa para estabelecer un centro de deseño que permitira a especialización artística de aplicación industrial. Na central do Eume, o mural de Labra cobre a totalidade do muro de remate da sala de excitatrices, o espazo principal e de maior dimensión da central Entre esas ocupacións recibiu, en 1960, o encargo para realizar un mural no interior da nova central do Eume, posibelmente grazas á intervención do seu amigo e compañeiro xeracional, o pintor e arquitecto Antonio Tenreiro Brochón, que previamente traballara na central e no poboado para traballadores do salto dos Peares, rematado poucos anos antes. Xunto con Lago Rivera e Labra, Tenreiro pertencía ao grupo que sentou as bases da renovación plástica galega, e xa tivera a oportunidade de considerar nos Peares a súa idea de integración das artes, proxectando unha serie de murais para distintos espazos da central hidroeléctrica, dos que soamente chegou a materializarse un deles, o titulado Alegoría á hulla branca, localizado no vestíbulo. A intención de Tenreiro era situar unha gran peza no fondo da sala de turbinas, na mesma posición que ocupará a de Labra na central do Eume, para a que pensou distintos deseños propios e mesmo unha escultura de Cristino Mallo. As catedrais da enerxía Esas propostas enmarcábanse dentro dun fenómeno de gran relevancia na produción artística daquel momento que se coñece como a integración das artes, que se manifesta de maneira paradigmática nos complexos hidroeléctricos, onde a comprometida colaboración entre arquitectos, enxeñeiros e artistas plásticos xerou obras cunha particularidade estética que incluía a participación de salientábeis creadores contemporáneos como Labra ou Tenreiro. A construción de encoros foi entendida como unha “obra total”, na que a arte renovadora ocupaba unha posición privilexiada dentro do proxecto, especialmente na concepción espacial das centrais, concibidas como auténticas “catedrais da enerxía”. Seguindo esa idea, realizáronse intervencións artísticas en varias centrais que se afastaban dos simples engadidos plásticos, até o punto de chegar a ordenar e revitalizar o espazo destinado ás máquinas. Unha vangardista fusión entre enxeñaría hidráulica, arte contemporánea e arquitectura moderna que deu resultados tan excepcionais como os saltos de Grandas de Salime, Miranda e Proaza en Asturias, co recoñecido traballo do arquitecto, pintor e escultor Joaquín Vaquero Palacios e o seu fillo, o pintor Joaquín Vaquero Turcios. Na central do Eume, o mural de Labra cobre a totalidade do muro de remate da sala de excitatrices, o espazo principal e de maior dimensión da central, actuando como pano de fondo das instalacións existentes na sala, e en fronte do acceso a ela. A partir dunha parede de máis de 150 metros cadrados, vaise despregando unha leve estrutura conformada por cables e paneis metálicos, apropiándose do espazo interior da sala. Para construír o gran mural Labra traballou minuciosamente: primeiro elaborou unha maqueta a escala, de 120 x 120 centímetros, con anacos de aluminio e fíos de nailon, o que lle permitiu ensaiar a disposición dos distintos elementos e a composición xeral. Esta maqueta amosouse na edición de 2019 da Feira de Arte Contemporánea de Madrid, grazas á galería José de la Mano. Labra escolleu como título para o mural Forma forza. Luz cor. Espazo material, co que reunía as ideas que naquel momento estaban latentes no seu pensamento. O resultado final executouse con cable de aceiro e pranchas de ferro, estendéndose cara aos límites do soporte e tensando o espazo da sala, para xerar unha atmosfera onde a obra artística se mestura co potente son das turbinas, mentres vibra coa luz que penetra polas xanelas desde a ribeira. Labra completou esta intervención cunha segunda obra máis pequena, situada no vestíbulo de acceso previo á sala, repetindo o esquema proposto por Tenreiro para Os Peares. Aproveitando o dinamismo que achega unha escaleira en dous tramos, proxectou unha táboa cun bordo superior que segue o perfil da lousa ascendente. Sobre ese soporte aparecen redes en tensión con tons de acrílico. De novo, a tensión, a forma e a forza son as protagonistas da obra. Investigando a forma Esa tensión espacial, tan característica das dúas creacións para a central, convértese nun punto de inflexión na traxectoria de Labra que, neses anos, comeza a desenvolver obras destinadas a articular, a definir e a configurar outros espazos arquitectónicos. Xa desde 1959 traballaba no seu obradoiro con maquetas de celosías de madeira, conformando un laboratorio de formas que reflicten o interese por investigar as posibilidades deste elemento na separación de ambientes e na envolvente arquitectónica, unha procura que foi trasladando nas súas colaboracións con distintos arquitectos, como as fachadas do pavillón español da Feira Mundial de Nova York, proxectado polo arquitecto Javier Carvajal, os interiores da Sociedade Recreativa Hípica da Coruña e ao muro da igrexa de San Martiño de Meirás, dúas obras ideadas por Andrés Fernández-Albalat. Labra explicaba o proceso creativo que deu orixe ao mural como a oportunidade de facer realidade as inquietudes que tiña entón. Un pintor sen pintura que quería ser un artista íntegro mesturando ilustración, arquitectura e escultura, que son as artes que, unidas, podían facer a obra completa: “A obra de arte está integrada nunha escultura, nun edificio, nun lenzo... nos tres unidos. Busco a idea-imaxe do concepto e a consecuencia da dialéctica, ou obxecto-concepto, como a posibilidade fundamental da realización do humano”, comentou nunha entrevista. A forma é consecuencia da interacción de espazo e tempo (movemento)”, deixou escrito Labra no seu artigo de 1960. “Toda forma supón unha forza, que se produce no espazo e se desenvolve no tempo. Toda forma é un elemento da linguaxe, pois toda forma é activadora de contidos de conciencia; é expresiva. Artista é aquel que conxuga a súa necesidade de expresión coas formas posíbeis a ela nunha realidade: a obra O nome que lle deu ao mural está relacionado co artigo “Forza e forma na arte”, publicado na revista Acento Cultural o mesmo ano no que realiza a intervención na central. Nel indica: “O valor estético dunha obra non está exclusivamente en función do material empregado, senón no que con ese material vén a estabelecer como realidade estética universal. A arte non é unha particular forma de elixir un medio para facer patente que ten posibilidades, as posibilidades que conducen ao xogo da variedade; o obxecto da arte non está en inventar novas letras posíbeis, senón novas palabras ou unha nova forma de comunicación estética necesaria para realizar os contidos dunha época”. Indagacións feitas arte Forma e forza son conceptos que Labra traballou en moitas das súas obras, indagando sobre o sentido das propias formas máis que inventando unhas novas e xerando un extenso campo persoal de investigación e experiencia que se pode percibir en toda a súa plástica, presente en varios museos e institucións culturais, pero tamén nas intervencións arquitectónicas, en lugares que ás veces carecen dun mantemento e unha protección adecuada, o que pode ocasionar o seu deterioro e, en moitas ocasións, a súa perda irreparábel. “A forma é consecuencia da interacción de espazo e tempo (movemento)”, deixou escrito Labra no seu artigo de 1960. “Toda forma supón unha forza, que se produce no espazo e se desenvolve no tempo. Toda forma é un elemento da linguaxe, pois toda forma é activadora de contidos de conciencia; é expresiva. Artista é aquel que conxuga a súa necesidade de expresión coas formas posíbeis a ela nunha realidade: a obra”, continúa. Na central do Eume, Labra empregou con habilidade eses conceptos e deu orixe a unha intervención emblemática que introduciu unha nova dimensión na arte mural dos aproveitamentos hidroeléctricos, pero o resultado foise esquecendo co paso do tempo, como o pasar do río entre as árbores da fraga. É posíbel que a súa propia natureza, derivada da actividade industrial, influíse en gran medida en que a obra non fose o suficientemente estudada. Tampouco o feito de que se trate dunha achega comedida e discreta, afastada de xestos espectaculares, na liña minuciosa do seu autor, e ademais situada nun lugar pouco visíbel, axudou á súa correcta valoración. Non foi até os últimos anos cando traballos levados a cabo xunto á arquitecta e investigadora en patrimonio industrial Silvia Blanco Agüeira viron a luz e permitiron redescubrir e pór en valor esta intervención. O entendemento do legado da industrialización como unha parte fundamental do noso patrimonio permitirá que o mural de Labra comece a gozar da consideración que merece, vencellada ás súas calidades estéticas e á relevancia da época na que se executou: un período no que se soñou coa integración das artes.