Faraldo, o precursor

Como ben sabemos, o galeguismo político nace en 1840-1846 en forma de “provincialismo” no marco das loitas polo tipo de Estado liberal español a construir. Na Galiza, un sector minoritario dos liberais, nomeadamente da súa variante progresista, empeza a elaborar, a través dunha prensa propia, un discurso crecentemente diferenciado do da súa matriz española tanto no que atinxe ás novas influencias teóricas que asume como sobre todo á natureza do seu suxeito histórico e político central, que empeza a desprazarse do ente España ao ente Galiza, aínda que este desprazamento non se completará até a etapa seguinte (ca. 1850-1885), a do segundo provincialismo, grazas principalmente á obra do propio Murguía. A aportación máis importante nesta xénese inicial é sen dúbida a que fai Faraldo cos seus artigos nos periódicos de Santiago El Recreo Compostelano (1842-1843), La Situación de Galicia (1842-1843) e El Porvenir (1845). Vexamos en que consiste. Por suposto o punto de partida do pensamento político de Faraldo, como de todos os primeiros provincialistas, é o liberalismo español, escindido xa en alomenos dúas variantes maiores: moderados e progresistas. A evolución da situación política neses anos e a oposición dos moderados a calquera medida descentralizadora provoca que a gran maioría dos primeiros provincialistas procedan dos progresistas. Os de ideas moderadas tenden a refuxiarse na erudición mentres que os afíns aos progresistas asumen posturas cada vez máis radicalizadas. Neira de Mosquera personifica a primeira evolución e Antolín Faraldo a segunda. Pero o liberalismo español non é a única fonte de influencias. O programa de "propostas" que foron obxecto de debate en 1842 na Academia Literaria de Santiago, centro que agrupaba á maioría dos provincialistas, é moi ilustrativo de como o nacente ideario provincialista ía moi alén do progresismo español estándar e como estes universitarios dunha pequena cidade "de provincias" procuraban estar ao día das últimas novedades do pensamento europeo. Nas teses defendidas por Faraldo salientan un feminismo pioneiro ("Esclavas aún las mujeres, la filosofía del siglo XIX debe proclamar su justa emancipación"), o interés polo socialismo utópico coetáneo ("Carlos Fourier y sus falansterios") e un colocar a Galiza no centro das súas preocupacións ("Pasado y porvenir de Galicia"). Esas influencias contribúen a configurar un corpus común de ideas que, a parte das referidas a Galiza que trataremos despois, ten varios compoñentes específicos. O primeiro é o historicismo. O interés dos provincialistas polo pasado ten un antecedente inmediato: a publicación en 1838 da Historia de Galicia de Verea i Aguiar introduce aquí a valoración da persoalidade histórica dos pobos propia do historismus alemán. Porén, o papel de introductor do historicismo como "filosofía" básica do provincialismo, e de todo o galeguismo posterior, corresponde a Faraldo, a quen en 1886 Murguía calificará con xustiza de "preconizador de la escuela histórica". Un historicismo que Faraldo, como Murguía, articulará co liberalismo “porque en la historia se aprende la libertad". Xa que logo, non se trataba de procurar no pasado argumentos para eternizalo á maneira tradicionalista, senón de usalo para xustificar tanto a singularidade e os dereitos dos pobos como as liberdades modernas. O segundo compoñente é o cristianismo social, un dos tres esteos, xunto co historicismo e o liberalismo, da nacente ideoloxía provincialista. Procúrase un catolicismo purificado, "evanxélico", contrario ao catolicismo tradicionalista e capaz de configurar un modelo de civilización que, pola súa xustiza intrínseca, permitise unha solución harmónica dos problemas sociais. Neste ámbito Faraldo recoñece a influencia de Chateaubriand, Lamartine, Drovineau e Lamennais, pero buscando sempre no cristianismo a orixe da liberdade e a base da utopía, para o que ten que combinalo co liberalismo e co historicismo. Nesta articulación o cristianismo cumpre a dobre función de mito lexitimador da liberdade e da xustiza e de axente transformador que as realizará no futuro. O terceiro compoñente é o romanticismo. O talante literario-romántico constitúe o telón de fondo e o molde formal das súas ideas. O lema "¡abajo las reglas, las escuelas i los maestros!" que inscribe Faraldo na súa "bandera literaria" é significativo de abondo. Efectivamente, os seus insistentes berros de rebeldía creativa adoitan ser paráfrases doutra rebeldía máis política que ás veces se explicita: "nuestra bandera literaria es solo un lienzo de la grande i deslumbradora que lleva en su corbata tres palabras que lo resumen todo: igualdad, libertad i fraternidad". O cuarto compoñente é un impreciso reformismo social. As súas posturas verbo dos problemas sociais do seu tempo son moi vagas e inconexas. Só cando se refiren a Galiza hai algo máis de concreción. En termos xerais, non pasan dunha etérea fe en que a sociedade progrese "hasta establecer su ecsistencia sobre los principios evanjélicos i filosóficos, de fraternidad, armonía i libertad". Para logralo parece confiar case en exclusiva na propagación dos sentimentos filantrópicos, que contrapón ao egoísmo individualista, e nos efectos benéficos da educación do pobo e da difusión das ideas renovadoras. Esta filantropía ten derivacións daquela insólitas, como a preocupación pola educación da muller e un feminismo que promete consagrarse "á defender la EMANCIPACIÓN COMPLETA DE LAS MUGERES como uno de los artículos de nuestro catecismo social". Pero todos estes compoñentes ideolóxicos están subordinados ao principal, que é o de partida: o liberalismo político. De aquí a súa proclama: "Qué tiene pues el siglo XIX? La libertad". De aquí tamén unha belixerancia sen fendas fronte ao tradicionalismo político que ás veces acada cotas de alta violencia verbal: "A las pérfidas acusaciones de los que abogan por el reinado de las tinieblas a mediados del siglo XIX i toman la careta de la relijión para ocultar su rostro de hiena, no se contesta con la pluma, sino con el acero....en su día: Que no se olvide esta manifestación". A visión de Galicia Evidentemente, se podemos falar de galeguismo a partir de 1840-46 é porque todas as ideas precedentes teñen un obxecto de aplicación preferente: Galiza. A lectura dos textos provincialistas ponnos de entrada perante un fenómeno aparentemente pouco político que dá a impresión de funcionar como motivador primeiro. É o que chamo a síndrome da aldraxe. Por reacción xera o seu contrario: a vindicación e loa de Galiza e de todo o galego. Por exemplo, El Porvenir estréase afirmando por boca de Faraldo que "Ya es llegado el día de que el pueblo gallego se presente en la barra del siglo XIX, á vindicar los ultrages i sarcasmos que se le han prodigado desde el cronista de Felipe II hasta el autor de los Misterios de Madrid". Para combater tales ataques é preciso erguer o "orgullo i patriotismo" dos galegos e promover "los estudios críticos y filosóficos de su historia i antigüedad [que] restaurarán las numerosas glorias que nos han robado historiadores apasionados i falsos eruditos". En calquera caso, a síndrome da aldraxe, que actuará con grande intensidade nas fases seguintes, implica un xermolo de conciencia primaria dun Eu colectivo que percibe a acción ofensiva dun Outro e reacciona contra dela. Convén, xa que logo, procurarmos precisar que idea tiñan de Galiza estes primeiros provincialistas. Consideremos, en primeiro lugar, as palabras que usan para designala dun xeito histórica e politicamente substantivo. Os dous termos de uso máis frecuente son, sen dúbida, reino e patria. Pero o denotativo máis utilizado e máis significante en todos é patria, que en Faraldo aparece nunha proporción de 5 ou 6 a 1 respecto de calquera outro. Unha patria que, da man de Verea, Faraldo e Martínez Padín principalmente, se presenta como unha antiga nación que foi tal pola independencia política que tivo en certas épocas e que hoxe perdeu. Pero a nacionalidade aparece tamén, aínda que menos claramente, como proxecto de futuro. Mais se no pasado equivalía a independencia política, no futuro parece relacionarse máis con progreso económico, rexeneración social e unidade político-moral dos galegos, pero sen que esta unidade implique independencia respecto do Estado español, aínda que si un maior peso da Galiza no concerto peninsular. Por exemplo, Faraldo di que a superación da excentralización "dará a la pobre Galicia intelijencia, riqueza, prepotencia i nacionalidad también". A manifestación máis radical desta arela de descentralización aparece, xusto antes de que este primeiro provincialismo sexa esmagado manu militari polo centralismo español, no Parte Oficial de la Junta Superior Provisional de Gobierno de Galicia á sus habitantes (La Revolución, 15 abril 1846), texto moi probabelmente redactado por Faraldo, onde entre outras cousas se di: Cree también [a Xunta], dentro de su conciencia que tiene otro deber que cumplir respecto á Galicia. Hasta ahora la revolución ha sido una horrible mentira [...] Galicia, arrastrando hasta aquí una existencia oprobiosa, convertida en una verdadera colonia de la Corte, va á levantarse de su humillación i abatimiento. Esta Junta, amiga sincera del país, se consagrará constantemente a engrandecer el antiguo reino de Galicia […] Despertando el poderoso sentimiento del provincialismo, i encaminando a un sólo objeto todos los talentos i todos los esfuerzos, llegará a conquistar Galicia toda la influencia de que es merecedora, colocándose en el alto lugar á que está llamado el antiguo reino de los Suevos. Que la espada de Galicia haga inclinar una sola vez la balanza en que se pesan los destinos de España. Se consideramos agora os elementos conceptuais definidores desa patria/reino/provincia vemos que a historicidade predomina totalmente sobre a etnicidade, o que daquela era un grave impedimento para unha concepción nacional plena da Galiza. É certo que se recoñece de cando en vez que a historia xerou na Galiza uns riscos caracteriolóxicos, unha lingua (que se menciona de pasada e apenas se practica), uns costumes, etc. Pero esta etnicidade só adquire algunha relevancia discursiva cando se describe o pasado e nunca é factor determinante nas análises dos problemas nin nas propostas de solución para a Galiza presente. Coa historia sucede todo o contrario porque é nela onde os provincialistas cren atopar as mellores xustificacións, particularmente neses precedentes de independencia. Haberá que agardar ao segundo provincialismo e ao rexionalismo para que a obra de Manuel Murguía supere esta eiva na teoría e o rexurdimento literario faga o propio na práctica. En cambio, sentan case todas as bases do que será no futuro a reconstrucción histórico-ideal da nación galega. Verea toma dos autores franceses, Pezron incluído, o tema do celtismo, adáptao á Galiza e deixa estabelecido o principio dunha raza e cultura célticas, ingrediente básico da galeguidade ao longo da historia. Faraldo e Martínez Padín engaden o aporte complementario dos suevos "que hicieron independiente al país". A partir destes dous fitos maiores introducen outros elementos que se desenvolverán nos seguintes cen anos de historiografía galeguista: a condena de Roma por liquidar a liberdade dos celtas; a preferencia pola Prehistoria e o Medievo, que empezan a considerarse os topoi históricos da xestación e florecemento da galeguidade; a avaliación negativa dos Reis Católicos por iniciar o Estado español, etc. Todas estas interpretacións serán recollidas polos historiadores da xeración seguinte, e moi en especial por Murguía quen, sen embargo, para poder construir conceptualmente a nacionalidade galega, terá que dar á etnicidade un peso igual ou superior á historicidade. Pero, de momento, a atrofia dos elementos étnicos fai destes primeiros provincialistas, Faraldo incluído, meros "precursores" dos ideosistemas propiamente nacionais.