A Eira da Xoana: Un modelo para a recuperación do rural galego

No corazón da Galiza atópase a Eira da Xoana. Restaurada e coas leiras que a rodean ben coidadas, a casa que Camilo vendeu á asociación ecoloxista Adega no ano 2006 ten abertas desde entón as súas portas a calquera persoa que por alí queira pasar. A Eira da Xoana é un centro localizado na aldea de Ramil, no concello de Agolada, na zona do Alto Ulla. Os seus valores céntranse na reivindicación da cultura tradicional galega, na protección do medioambiente e na revitalización do rural, principios que comparte coa asociación que lle deu vida. A Eira da Xoana naceu a comezos de século co obxectivo de conformar un lugar no que poder pór en práctica o proxecto de Adega sobre recuperación de saberes populares e custodia do territorio. "Somos unha asociación ecoloxista que traballa coa terra, pero faltábanos terra", indica con retranca Adela Figueroa, ex presidenta de Adega e da Fundación Eira, que actualmente xestiona a Eira da Xoana. Para poder levar a cabo aquel proxecto, Adega precisaba a creación dunha entidade independente que xestionase e protexese o seu patrimonio; así naceu a Fundación Eira. Se ben a fundación depende de Adega e comparte os seus mesmos principios, xuridicamente é considerada unha organización autónoma. Desde 2015, a fundación encárgase da xestión da Eira da Xoana que busca pór en valor o rural galego, dignificar o territorio e conservar os saberes tradicionais a través de diversas actividades e eventos. Conformada polo inmóbel e as leiras dos arredores que a veciñanza lle cedeu á fundación, a Eira da Xoana pretende converterse nun exemplo do que, tanto a Fundación Eira como a propia Adega, consideran que se debe facer no rural para mantelo vivo. Hoxe en día, a Eira da Xoana non se podería entender de estar localizada noutro lugar que non fose a aldea de Ramil. Porén, nesa altura, tivéranse en conta outras localizacións, como a serra do Courel. As razóns polas que finalmente se decidiu situar a sede da Fundación no concello de Agolada resultan bastante diversas. Para comprender o motivo principal cómpre remontarnos a comezos dos anos 2000. Daquela, cara ao final do último goberno de Fraga, Adega traballara conxuntamente coa veciñanza da Ulloa que se mobilizara contra as 18 minicentrais que Unión Fenosa quería estabelecer no río Ulla, onde conflúe co Pambre. "Foi unha vitoria ecoloxista, unha vitoria do pobo contra o desmantelamento que este país ten por costume facer", explica Figueroa. Aquelas protestas contra a implantación masiva de encoros deixaron un pouso reivindicativo na poboación da Ulloa, que xa contaba cunha gran sensibilización medioambiental e de protección do territorio. Este contexto aseguraba unha boa acollida por parte da veciñanza do lugar á instalación do proxecto de Adega coa que quizais non contaría noutros sitios. A propia Figueroa comenta que desde Adega non querían aterrar nun lugar presentándose como "salvadores da patria", senón que buscaban integrarse de maneira natural na rexión. Ademais, dado que Adega traballa no conxunto do país, resultaba de especial interese localizar o proxecto comunitario que supón a Eira da Xoana no centro da Galiza, e Ramil cumpría este requisito. "A casiña sitúase onde antes estaba o torreiro das festas e a nós, que somos xente alegre e que nos gusta celebrar a vida, pareceunos o lugar adecuado", engade Figueroa. Unha Eira de toda a veciñanza Aquelas inquedanzas pola loita medioambiental por parte da veciñanza da comarca da Ulloa permitiron que a Eira da Xoana contase coa boa acollida que esperaba Adega. Pepe Salvadores, actual presidente da entidade, explica que a casa restaurouse grazas á axuda de voluntariado e a do Goberno do bipartito pois, daquela, "o bipartito trataba a Adega como unha asociación máis e non a discriminaba". En 2007, ano da restauración da casa, comezaron as actividades relacionadas coa cultura e co medioambiente convertendo a Eira da Xoana nun centro de referencia no país. O pobo sempre xogou un papel fundamental no devir da Eira da Xoana, pois é a veciñanza de Ramil e da contorna a que mantén o proxecto vivo. Se ben a Fundación Eira está conformada por un padroado entre cuxos membros se atopan integrantes de Adega, tamén participan veciños e veciñas que axudan coa achega de doazóns. De feito, grazas á recadación económica que se fixo en outubro do pasado ano, desde a Fundación Eira e desde a propia asociación Adega, púidose restaurar o tellado da sede da Eira da Xoana. "É a forma que temos de financiármonos; aínda que temos un gasto mínimo, ás veces precisamos arranxar cousas como agora o tellado. Eses gastos asumímolos grazas ás achegas da nosa xente", comenta Marcial Barral, veciño da zona e vicepresidente da Fundación Eira. Unha vez ao mes, o traballo de voluntariado axuda a limpar a casa, recoller a leña e deixalo todo listo para as actividades ou festas que se poidan organizar na Eira da Xoana. "Somos uns veciños máis", conclúe Figueroa. Búscase que a Eira da Xoana sexa un espazo aberto para calquera, polo que a casa tamén está á disposición doutras asociacións que a queiran utilizar, sempre e cando presenten uns valores compatíbeis cos deste proxecto. Polo de agora realizaron algunhas actividades na propia Eira da Xoana a Rede Galega Por un Rural Vivo, e a asociación de Budistas da Galiza, entre outras. Ademais, a fundación tamén mantén relacións con outras entidades da contorna; "a Ulloa é un lugar moi dinámico e temos moi boa relación con outras asociacións", comenta Figueroa, quen engade que "somos partidarios de estabelecer sinerxías e de fomentar esa potencialidade asociativa que hai na zona; imos todos a unha para defender o territorio". Desde os seus inicios, a Fundación Eira foi ampliando o territorio no que traballa, mediante a compra de terras ou da cesión doutras por parte de persoas individuais. Desta forma, a fundación non só conta coas leiras dos arredores da casa senón tamén con terreos no concello de Teo e noutros. Ademais, recentemente tamén mercou parte dun castro localizado perto do castelo medieval de Pambre, a escasos quilómetros da aldea de Ramil. A compra do castro ten como obxectivo a súa conservación e protección de posíbeis plantacións de eucaliptos ou especies perigosas para o medio da contorna, así como a oportunidade de realizar actividades nel. "Se as institucións, sexa o concello ou a deputación, quixesen intervir no castro, nós poriámolo á súa disposición e colaborariamos no que fixese falta", explica Salvadores. A Eira da Xoana viva e activa Se por algo é coñecida a Eira da Xoana é pola cantidade de actividades e de eventos que levan a cabo, sempre co obxectivo de dignificar o rural, a natureza e a cultura tradicional. Para a transmisión dos saberes populares e da difusión de tradicións e costumes, moitas das cales se centran na observación milenaria da natureza, desde a Eira da Xoana organízanse roteiros, charlas, palestras, festas, e diversos tipos de festexos, moitos deles relacionados coa cultura celta, así como actividades mensuais de canto, pandeireta e baile. Algunhas das celebracións máis relevantes son as relacionadas coas estacións do ano, principalmente as dos solsticios, tanto de inverno como de verán, desvinculándoas da apropiación que o cristianismo realizou ao convertelas nas festividades do Nadal e do San Xoán. Tamén se festexa o comezo da primavera, o Día das Letras Galegas, o Día da árbore, o Entroido, no que elixen a Raíña Lupa do ano, e outras datas relevantes. Os roteiros organizados pola Fundación Eira tamén contan cunha gran relevancia. En moitos deles aprovéitase para realizar observacións de fauna e flora para, desta forma, coñecer mellor o territorio e a natureza do lugar. Desde hai un par de anos tamén se organizan unhas xornadas de deseucaliptización das chousas e outras actividades de concienciación. Para este verán, están previstas algunha saídas durante o mes de agosto en colaboración con outras asociacións da comarca. Outros eventos realizados son as homenaxes nas que desde a Eira da Xoana se conmemoran personaxes célebres da Galiza. No mes de maio, polas Letras Galegas, homenaxeouse o traballo de Luz Fandiño. Tamén neste mes de agosto, o próximo día 14, tres xornadas antes do Día da Galiza Mártir, conmemorarase a figura e o traballo de Carlos Parrado, veciño das proximidades que faleceu o pasado ano e que levou a cabo un gran labor de estudo sobre a guerrilla. De feito, foi autor dunha das entregas do coleccionábel sobre a guerrilla publicado por Nós Diario, o dedicado a Ramón Rodríguez Varela. O acto, relacionado coa memoria histórica, decorrerá á beira do monólito que se levantou en homenaxe a Camilo Díaz Baliño e a Sixto Aguirre; posteriormente tamén se realizará un roteiro en busca das pegadas do célebre guerrilleiro Curuxás. "Celebramos a historia baseada na tradición pois, como dicía Castelao, a tradición é revolucionaria", afirma Figueroa. Desde a Eira da Xoana tamén se realizan homenaxes ao colectivo cristián comprometido co país. "Na Galiza, a Igrexa tivo unha responsabilidade cómplice da desgaleguización e o fenómeno de colonización cultural e económica que sufrimos, pero dentro da propia Igrexa católica tamén hai un sector que respecta a Galiza e o galego, e nós queremos resaltar esa Igrexa comprometida que non foi traidora ao país", explica Figueroa. Antes da pandemia da Covid-19, realizáranse sete edicións das homenaxes ás persoas crentes galegas que se solidarizaron co mundo rural e o defenderon das múltiples agresións que sufriu. Máis de dous anos despois do comezo da pandemia, a Eira da Xoana aínda se enfronta aos obstáculos que provocou a Covid para realizar actividades conxuntas. Antes da pandemia, a Fundación Eira organizara arredor de 12 feiras, un dos eventos nos que máis persoas participan e que aínda non se puido recuperar. Recentemente tamén se intentou levar a cabo outro tipo de feira na que a veciñanza puidese vender produtos ecolóxicos e naturais, pero sen o apoio institucional resultou moi complicado levar a proposta adiante. "Por todo isto, a Eira da Xoana pretende dignificar e reivindicar o rural", asegura Salvadores. Os valores da Eira da Xoana Se ben as actividades levadas a cabo por asociacións como a Eira da Xoana resultan imprescindíbeis á hora de revitalizar o rural, non adoitan contar cun apoio institucional que defenda os mesmos valores culturais e ecoloxistas. Figueroa considera que cómpre deixarlle máis liberdade á veciñanza á hora de emprender e de vivir do produto do campo, pois "todo son atrancos, papeis, inspeccións... medidas que non se realizan cos agrotóxicos, por exemplo, pero se alguén vende a súa colleita no mercado, todo son problemas". Figueroa tamén se posiciona en contra dos monocultivos extensivos, como de coníferas ou eucaliptos, e defende o minifundio. Pola súa parte, Barral sinala tres cuestións claves que urxe reformular para manter un rural vivo: promover o pastoreo, promover o bosque autóctono e promover a habitabilidade do rural. "Os galegos e galegas parece que fomos educados para saír do rural", argumenta Barral, quen tamén defende a necesidade de que as administracións se coordinen coas aldeas e as acompañen para promovelas e, desta forma, atraer máis xente. Salvadores concorda con esta demanda e engade que cómpre "buscar a forma de facer que se poida ter unha vida digna no rural". Ademais, indica que o máis urxente é a elaboración dun plan forestal para evitar a perda das árbores autóctonas, como as frondosas, cuxo espazo está a ocupar o eucalipto. "A superficie agraria do país, as posibilidades forestais que temos estanse abandonando e todo iso habería que ordenalo e pór en valor todo o medio rural", conclúe Salvadores.