Educación LGBT: a infancia e a adolescencia van por diante

Na infancia e na adolescencia, o tratamento da diversidade LGBT ten a dobre vertente da educación en diversidade e o acompañamento e normalización dos procesos que afectan os e as menores LGBT+. Normalizar a diversidade e a formación dos adultos neste obxectivo é, segundo diversos expertos, a fórmula para deixar de "contaminar" con estereotipos e prexuízos unha realidade que tanto as crianzas coma as adolescentes teñen normalizadas. Penélope Alonso é psicóloga e sexóloga con máis de 20 anos de experiencia profesional. Sinala que "a cuestión é que sexamos capaces de darlle a volta á maneira en que pensamos a diversidade. A biodiversidade está en todas as partes e tamén na humanidade. Se queremos construír unha sociedade inclusiva e respectuosa temos que empezar a non pensar en colectivos". Alonso destaca que todo isto ten que iniciarse "na educación que nós achegamos ás nosas crianzas para que se desenvolvan dándose conta de que a diversidade é a norma, non a excepción". A chave da educación das crianzas en diversidade é que os propios adultos educadores teñan claro que "todas as persoas son diferentes, todos os corpos son distintos, cada persoa ten a súa identidade e dentro dela as súas particularidades. Non hai ninguén que sexa mellor que outra persoa". As crianzas, explica, "non adoitan ter prexuízos, só preguntan e fano desde a curiosidade, non desde os estereotipos". Os prexuízos e estereotipos que rematan con isto achéganos os adultos na educación das crianzas "a medida que van medrando". Advirte Alonso que "facemos educación sexual 24 horas ao día e 365 días ao ano", trasladando valores, ideas preconcibidas ou estereotipos. As crianzas pequenas "son esponxas" e recollen a información que lle damos desde a familia. "Se a nosa información sobre as diversidades é que son persoas raras, iso é o que van a integrar e normalizar". Todo iso educa "e fai que as nosas crianzas, que veñen sen ningún tipo de prexuízos, os vaian adquirindo e vaian situándose no mundo", advirte a psicóloga. O traballo fundamental, coas familias Psicólogas e traballadoras sociais no caso das infancias traballan normalmente a nivel profesional coas familias. "Son as persoas que máis precisan acompañamento para xestionar situacións", conta Penélope Alonso, engadindo que en casos como o dun adolescente que está dando voltas á súa identidade, "podemos traballar con esa persoa acompañando no proceso con preguntas para atoparse", pero "sobre todo hai que traballar coas familias". No caso dos menores LGBT, explican os profesionais que as familias son un piar fundamental e na práctica "moitas son acompañadoras pero outras moitas non". As familias teñen que estar sensibilizadas para facer un acompañamento sen dificultade dos menores, "para iso teñen que ter coñecementos e non é o que acostuma pasar". Pola súa experiencia profesional, Alonso sinala que nos últimos anos "houbo un cambio moi notábel. Agora as familias son un pouco máis sensíbeis, non é unha fechadura tan grande". A Asociación Arelas de menores e mocidade trans da Galiza é especialista na materia. A traballadora social, xerente da entidade e tamén nai dunha rapaza trans, Cristina Palacios, destaca que "hai moitas familias que piden axuda, queren saber e queren facelo ben. Se hai apoio familiar, o 90% do camiño está feito". Outra cousa son as familias que se fechan en banda. A asociación fai este verán 10 anos de actividade. Ven de ser declarada entidade de interese público constituíndose así como a única asociación en toda Galiza que conta con este recoñecemento. O seu labor nesta década de vida foi e é "acompañar, informar, orientar, dar unha atención integral a persoas trans até 30 anos e tamén ás familias". Case todos os programas que desenvolven van dirixidos a persoas trans que non teñen apoio familiar. "No que máis traballamos é na información, orientación e acompañamento social. Un labor que fago eu, pois son a traballadora social". A asociación tamén dispón de gabinete psicolóxico xurídico-legal e de orientación laboral, explica Palacios. A importancia de crear redes e acompañamento No día a día de Arelas hai varias tarefas moi importantes; unha delas é "a creación de redes". Destaca Palacios que "hai persoas trans que están bastante perdidas, e nós poñémolas en contacto con outras persoas trans, facemos encontros de fin de semana de rapazada trans –aos que poden ir persoas aínda que non estean asociadas– e facemos un acompañamento integral para que cada persoa teña información e poida ir tomando as súas decisións de maneira autónoma". Neste senso, sinalan desde a asociación "a importancia de crear redes de apoio e traballar o apoderamento e a autonomía das persoas". Polos programas de Arelas teñen pasado nesta década de vida máis de 1.300 persoas trans e unhas 380 familias. "O que máis nos chegan son persoas trans sen apoio familiar", explica a xerente, e destaca que a asociación opera en toda a Galiza, nos últimos tempos con moitas iniciativas on line, "porque a presencialidade moitas veces non é posíbel". Palacios destaca do traballo da asociación, que busca chegar "a calquera punto de Galiza, e moitos no rural". As crianzas trans "sofren moitísima transfobia, sobre todo da familia", denuncia Palacios e explica que "unha persoa trans menor de idade se non ten apoio familiar non vai poder avanzar no seu proceso", a diferenza de casos de persoas gais, lesbianas ou bisexuais "que poden ter unha orientación sexual, poden ocultarlla perfectamente á súa familia e vivir súa vida á parte, sen máis. No caso dos nenos trans falamos da súa identidade". Os fitos no caso dos nenos trans son, segundo Arelas, "que te chamen por un nome ou por un pronome, cambiar legalmente o nome nos documentos, poder acceder a un tratamento médico", e nestes pasos sinala que "se non tes apoio familiar polo menos até os 16 anos non podes facer nada, dependes totalmente da túa familia. Por desgraza, as familias maioritariamente deste tema non queren oír falar". Sara, pioneira en cambiar a identidade Cristina Palacios ten a súa propia experiencia vital, para a que recoñece que no seu momento "non estaba preparada pero funme preparando a medida que ían xurdindo as cousas". Sara, a súa filla, "atopou en min, no seu pai e no resto da familia iso, unha familia, que se supón que é un espazo de amor incondicional, sexas como sexas e pase o que pase". No caso de Sara, "tivo unha familia, nin mellor nin peor que outras. Fomos afrontando cada situación". Hai 11 anos que "nos pediu empezar a vivir como Sara". Fixo o tránsito con 8 anos e medio, explica a súa nai, "nós apoiámola e aquí estamos, 11 anos despois cunha muller que vai para 20 estudando e vivindo súa vida na Coruña, como calquera outra rapaza da súa idade". Relata Cristina Palacios respecto da súa filla Sara que "desde pequena xa nos dicía que era unha nena, o que pasa é que era moi pequena e levounos tempo entender. Daquela non había a información que hai agora". Con 8 anos e medio "empezounos a demandar ser Sara, non só ás agachadas na casa, senón en todos lados". A esa idade empezou o que se denomina "o tránsito". Sara pediulles aos seus pais que llo explicaran a todo o mundo. "Iso fixemos, porque nos demandou empezar a vivir como a nena que ela sabía que era". Daquela, hai case 11 anos, lembra Cristina Palacios que "non había información nin protocolos e houbo que loitalo todo". Sara foi a primeira menor da Galiza que mudou a súa identidade. A súa nai explica que naquel intre "un logro de Sara ao final era un logro para todas as que viñan detrás, e así foi". Avances e retrocesos nos últimos anos Existen protocolos sobre menores trans desde 2015 e en 2016 aprobouse un protocolo educativo de identidade de xénero polo que se unha persoa menor non mudou legalmente a súa identidade pero comunica que é trans, no entorno educativo "todo o mundo legalmente ten que chamarlle polo nome, polo pronome correcto –o que escolle–, e pode facer uso do baño e vestiario que lle corresponde por identidade". Outros logros alcanzados nesta última década refírense ao eido sanitario. Explica a xerente da Asociación Arelas que hoxe en día "practicamente todos os tratamentos aos que accede unha persoa trans –hormonais, bloqueadores puberais ou certas cirurxías– están cubertas polo Sergas sen problema". Tamén a nivel legal e administrativo, mudar o sexo na documentación "é máis fácil que hai 11 anos cando o fixen coa miña filla". Con todo, ademais destes logros, desde Arelas detectan tamén "un retroceso". Cristina Palacios asegura que nos últimos tempos está vendo "un retroceso moi importante nunha parte da sociedade que nunca imaxinei, que é unha parte do feminismo". Critica a existencia de "mulleres feministas que están facendo todo o posíbel para que se retiren os dereitos ás persoas trans menores de idade", un discurso fundamentalmente en redes sociais que "está invadindo moitos espazos", denuncia. O argumento, sinala, é "que as mulleres trans non existen, que son homes que queren invadir o espazo das mulleres e apropiarse do feminismo". Os especialistas na materia sinalan os avances pero recoñecen que "faltan cousas por facer". No lado positivo están a lei trans, os protocolos nos centros educativos,"pero falta formar as persoas que teñen que pólos en funcionamento, está faltando a formación a sensibilización de profesionais", sinala Alonso. 'Planeta LGTBIQ': A lóxica aplicada á diversidade O contador de contos Caxoto ten en marcha desde 2017 o espectáculo Planeta LGTBIQ, dirixido a público familiar e infantil de 6 a 10 anos, co que percorre o país "aprendendo" a diversidade. Explica en conversa con Sermos Galiza que "naceu dun encargo dunha función de contos sobre diversidade para nenas e nenos, e na diversidade das familias". Recoñece que "non dominaba o tema e tiven que formarme" e así naceu na súa "Trastenda dos contos" un espectáculo no que optou por "aplicar a lóxica, que mal nos fai a diversidade?". Caxoto preséntase diante do seu público infantil e familiar vestido de gris e chegado do planeta "M'Burro". O seu personaxe "non entende a diversidade, eu veño dun planeta avanzado na xestión do tempo. Cando vou alí son como un tipo de Vox, e son os propios nenos os que prefiren a diversidade". A personaxe de Caxoto pregunta ás nenas e nenos se queren ter un planeta "avanzado" como o seu, todos berran que si, e dálles a fórmula: "A xestión do tempo". Comezan entón as cuestións nas que se pode aforrar tempo: "Para aforrar tempo hai que comer o mesmo todos os días en todas as comidas e evitamos perder o tempo cociñando pratos distintos". A resposta das crianzas é que "non mola, é aburrido", destaca Caxoto. Nun segundo chanzo a proposta é que "perdedes moito tempo en vestirvos e elixir a roupa, o mellor é ir sempre igual e sempre de gris". Neste punto a resposta das crianzas a Caxoto volve a ser negativa, cunha aposta xeral pola diversidade no vestir. O espectáculo vai un pouco máis aló no aforro do tempo, "hai que eliminar as emocións coas que tamén perdemos tempo, e o namorarse e desnamorarse". Explica entón Caxoto ao público que no seu planeta "emparéllanos un ordenador e así non perdemos tempo en escoller". E o rexeitamento das crianzas é unánime; a aposta é elixir. "Eles mesmos identifican familias cunha nai e un pai, outras con dúas nais ou monoparentais; son eles mesmos os que me convencen do bo da diversidade". Son moitos os avances alcanzados en materia de dereitos para as persoas LGBT nos últimos anos, pero queda aínda por traballar Planeta LGTBIQ leva desde 2017 visitando distintos centros escolares de todo o país. Caxoto recoñece que lle queda "aínda longa vida e faltan moitos concellos por visitar" e confesa que está a traballar nun "proxecto que de momento teño larvado" con público adolescente e máis adulto. "Teño algo pensado tirando deste fío". Explica que en todos os espectáculos que leva con Planeta LGTBIQ a resposta positiva das crianzas "sempre é a mesma", e aposta por traballar nesa liña. "Hai que ser moi responsábel". O papel dos medios Normalizar a diversidade é tamén un dos labores sociais que deberían exercer os medios de comunicación. Explica a psicóloga Penélope Alonso que nestes casos nas familias "o máis habitual é a sorpresa e o medo". O descoñecemento na maioría dos casos diante destas situacións xera medos nas familias "e os medios de comunicación moitas veces ao trasladar certas situacións non facilitan información libre de estereotipos". A diversidade abórdase nos medios de comunicación "normalmente por situacións que teñen noticia detrás". O frecuente non é que nun medio de comunicación "saia unha familia na que o acompañamento foi como unha rosa". Tamén o tratamento mediático impacta sobre as familias. Explica Alonso que "se en todas as noticias sempre hai problemas, o discurso que se traslada é que estas situacións sempre dan problemas". Toca desde os medios de comunicación reflexionar e contribuír ao obxectivo común de que a diversidade sexa realmente a norma. "Outredade" É moi habitual que cando pensamos nas persoas do colectivo LGBTI estamos pensando en "esas outras persoas, como persoas diferentes", advirten desde a Psicoloxía. A solución pasa por "darlle volta ao noso pensamento e darnos conta de que a diversidade son esas persoas pero tamén somos nós". As persoas que están dentro dos colectivos claro que forman parte da diversidade, pero a diversidade abránguenos a todos. Pensar na diversidade só polos colectivos significa que "estou automaticamente discriminando", explica a psicóloga Penélope Alonso, "pensamos que estamos integrando e incluíndo pero en realidade estamos pensando na outredade". A modo de exemplo que nos faga ver o que realmente acontece, Alonso sinala que "a sociedade de forma xeral é respectuosa e acompaña a heterosexualidade, non pon trabas, pero non é respectuosa co resto". Diante disto o obxectivo é "darnos conta e ser respectuosos con toda a diversidade".