Ecodesafíos: por unha transición ineludíbel

A resposta á crise climática a través da denominada transición ecolóxica preséntase como o ecodesafío do século. O que entra será un ano chave, coa COP26, a Conferencia das Nacións Unidas sobre cambio climático, programada para novembro en Glasgow (Escocia), unha cita que vai marcar os obxectivos de redución de emisións nunha etapa fundamental, na que non se pode superar unha subida de temperaturas de 1,5ºC por enriba dos valores preindustriais. O pasado ano viu xermolar o Movemento Galego polo Clima –que comezou a traballar nas liñas de acción futuras o pasado 11 de xaneiro– situando unha vez máis a cidadanía por diante das Administracións, coa voz da mocidade reivindicando do poder a ineludíbel responsabilidade que debemos asumir. Para Adega a educación ambiental constitúe unha liña estratéxica no actual reto de transición ecolóxica, que debe ocupar un lugar prioritario para formar a sociedade no cambio preciso "da maneira máis racional e resiliente posíbel" Sen caermos nun optimismo desmedido, cando menos é un síntoma da preocupación xeneralizada pola emerxencia climática. Malia ser unha problemática global, "como país temos que facer a nosa parte", explica Manuel Santos, coordinador de Greenpeace na Galiza. Neste senso, reclama como obxectivo mudar a estratexia da Xunta, que cualifica de "pouco ambiciosa", ao marcar uns obxectivos de redución do 25%, "ridículos" fronte ao 50% que pide a normativa europea. 1.-Transición enerxética A transición enerxética resume unha tópica especialmente ligada á mudanza climática. Iñaki Varela Pérez, coordinador de Verdegaia, insiste en que non atinxe só ao troco “do petróleo por electricidade, senón que implica redimensionar o consumo”. Mais como se vai traducir no país? A explotación da enerxía eólica está a vivir unha expansión importante, mais creando “certo rexeitamento” polo modo de implantación, pois como explica Belén Rodríguez, secretaria executiva de Adega, baixo unha planificación incorrecta pode afectar espazos onde a prioridade tería que ser a protección quer ambiental quer cultural ou a explotación agrogandeira. Así acontece, por exemplo, en Ordes, Paradela ou, máis recentemente, no Iribio, freado grazas á mobilización ecoloxista veciñal co ditame do Tribunal Superior de Xustiza da Galiza, cuxa resolución chegará, previsibelmente, neste 2020. Nesta relación ambivalente das ecoloxistas cos eólicos, Varela sinala dúas cuestións clave: “democratizar esa enerxía –en mans de grandes empresas– para que deixe beneficio nas comunidades, e racionalizar a instalación”. Santos considera que 2020 verá avances nese aspecto, pois ao abeiro de novos decretos de autoconsumo poderán explorarse as fórmulas de cooperativas para que “as renovábeis estean en mans da xente”. Outra das fontes das que máis se está a falar é a bioenerxía, xerada por combustión a partir de materia orgánica ou industrial. Esta alternativa ofrece dúbidas ao continuar coas emisións de CO2, incinerando recursos que poderían fertilizar o solo. Este tema enlaza directamente co porvir das electrointensivas. Factorías que levan décadas producindo na Galiza, como Meirama (Naturgy) ou As Pontes (Endesa), enfrontan un fin de ciclo desbotado o carbón, medida marcada na normativa europea e apoiada industrialmente polo encarecemento da materia prima. O futuro da central das Pontes, que chegou a ser a terceira máis contaminante de Europa, “vaise decidir probabelmente este ano, aínda que xa se deron bastantes pasos”, vaticina Rodríguez. Aínda en probas para determinar unha posíbel continuidade da térmica con outro tipo de combustíbel –os lodos–, as ecoloxistas defenden o peche como única opción que poña fin ás emisións contaminantes, mais cun plan de desenvolvemento na zona que parece inexistente. 2.-Residuos Outro dos desafíos é que facer cos residuos. O Goberno galego prometeu para 2020 unha nova lei nesta materia, da que Rodríguez desconfía de que promova realmente “un cambio de modelo”. A ameaza da sobrecarga dos vertedoiros sobrevoa a nova década, anticipada pola controversia social en 2019 a raíz do traslado de lixo que ía ser tratado en Sogama a vertedoiros espallados por todo o país, empregando distintas canteiras en desuso, o que vai en contra das directivas europeas. Igual que no caso anterior, as asociacións insisten en promover medidas que reduzan a xeración de residuos, non tanto o seu tratamento, así como Santos destaca “buscar alternativas á incineración, moi contaminante”. Desde Adega, ademais, consideran que o cambio debe ir na promoción da compostaxe, un eido no que levan traballando durante a última década nuns 50 concellos. A Deputación de Pontevedra constitúe o referente nesta aposta co plan Revitaliza, que intenta levar esta forma de xestionar a materia orgánica rexeitada en toda a súa área de acción. Malia ser o exemplo de maior envergadura, outros, como Allariz, “xa están a dar resultados, pois comezaron antes a implantar este tipo de sistemas en fogares da veciñanza e cunha pequena planta de compostaxe”. Este é o camiño a seguir, segundo tamén recomenda a lexislación comunitaria. Para alén dos residuos individuais cotiás, tamén se podería estender a técnica a biomasa, lodos ou residuos agroalimentarios. 3.-Xestión do territorio "Os incendios son un problema ambiental crónico no país”, sentencia Rodríguez. Coa pantasma dos lumes que asolaron Australia á espreita, advirte que cada vez van ser máis agresivos e as súas consecuencias extremas. Por iso, “debemos promover unha política que estea preparada ante esa situación, que dunha vez por todas prime a prevención sobre a extinción”. As planificación do monte está, xa que logo, destinada a xogar un papel fundamental. O propio cambio do modelo forestal supón un desafío. Adega destaca a Iniciativa Lexislativa Popular para a Defensa do Bosque Autóctono, promovida en 2017, ou a campaña “Por un monte galego con futuro”, desenvolvida no último ano para demandar á Xunta medidas de cambio cara a un modelo de monte que garanta a sostibilidade e a biodiversidade. Fronte á promoción do monocultivo de especies de crecemento rápido, como o piñeiro e o eucalipto, as asociacións entenden que o cambio ten que basearse na aposta noutras especies autóctonas, así como nunha ordenación real do territorio rural, que inclúa a creación de emprego e axude as habitantes de áreas asediadas polo despoboamento. Sobresae no eido o proxecto das Brigadas Deseucaliptizadoras, posto en marcha desde Verdegaia, con varias iniciativas xa programadas no ano que entra. Con máis de 600 persoas anotadas e saídas case todo o ano, o espírito de autoorganización está a materializar o propósito inicial da asociación de que funcionen soas. Para Varela, isto demostra “que cun discurso derrotista custa mobilizar a xente, pero cando atopas o punto de facer cousas concretas, anímanse moitas persoas”. 4.- Extractivismo Varela tamén sinala a minaría, eido no que Verdegaia desenvolveu un intenso traballo a través da plataforma Contraminacción, como un tema que nos últimos anos afectou moito e, se hoxe os procesos non son tan visíbeis, “tal e como está a situación, os minerais e as terras raras van ser clave”. Por iso, chama a non considerar o extractivismo, que se manifesta en casos concretos, como pasaxeiro, deixando no esquecemento exemplos como Corcoesto, que ficou en nada, ou Touro-O Pino, co futuro incerto que probabelmente se decida nos xulgados en 2020. “Vivimos nun mundo de recursos cada vez máis escasos e na medida en que vaiamos cara a solucións de enerxía con baterías, imos ter presión sobre certos materiais”, insiste. Sería, por exemplo, o caso do litio, en voga en Portugal, ou mesmo do volframio, mineral esquecido no retrouso da II Guerra Mundial. 5.- Mobilidade Outra das prioridades para enfrontar a transición ecolóxica pasa pola mudanza do modelo de transporte. Neste campo, cobra importancia o concepto das cidades sostíbeis, planificando urbes nas que o “vehículo privado teña cada vez menos presenza”, observa Rodríguez. Nesta liña, Santos insiste en medidas que “fomenten a mobilidade compartida e pública”. O tren de proximidade é outro dos retos pendentes das últimas décadas, abandonado en aras duns comboios de “altas prestacións, que non son tan boas como se prometía”, denuncia Rodríguez. Verdegaia insiste na importancia do “equilibrio rural-urbano”, procurando repensar como se distribúe a poboación de maneira urxente ante o actual éxodo rural, atendendo á necesidade de relocalización da produción alimentar e á aposta na proximidade da mesma. Isto enténdese nun panorama máis amplo, no “reto de cambiar de modelo de vida, de sociedade, de sistema económico”, contextualiza Varela. 6.- Transparencia Por último, cómpre falar do papel das Administracións, cunha responsabilidade loxicamente fundamental. Porén, como veñen denunciando os movementos ecoloxistas en diferentes frontes, a súa vulneración da legalidade parece case a norma, ofrecendo “patentes de corso a empresas para satisfacer os seus intereses, como acontece, por exemplo, cos proxectos de recheo na ría de Vigo”, denuncia Verdegaia. A transparencia é unha liña que están comezando a seguir: “Moitas veces denunciamos directamente a Administración”, confesa Varela, habituado aos atrancos no acceso á documentación, un dereito que en materia ambiental debería estar garantido, segundo o convenio de Aarhus. Adega é tamén parte personada no xuízo contra dous ex altos cargos do Goberno, Carlos Muñoz, ex xefe de Conservación da Natureza da Coruña, e Roxelio Fernández, ex subdirector xeral de Espazos Naturais e Biodiversidade da Xunta. Denunciados por permitir o dragado da ría de Ferrol cunha fraudulenta avaliación ambiental nun espazo de Rede Natura, a sentenza terá que vir en 2020.