A demografía na Galiza: o estudo e coñecemento da poboación si importa

A pregunta coa que debemos comezar resulta evidente. Por que a demografía é importante para nós? E as respostas favorábeis a destacar o coñecemento demográfico son varias. A primeira, se Galiza é unha lingua, un pobo e unha fala, estudar ese pobo, o número de persoas que o compoñen, as súas características internas e evolución recente resulta fundamental. Se coñecemos ben a poboación, podemos prever se esa comunidade será máis forte ou se enfraquecerá no futuro. Por iso, interesa facer un seguimento da natalidade e da mortalidade, das migracións, achegarse ao avellentamento ou á mocidade demográfica. Ademais, ao coñecer a estrutura de poboación podemos facer previsións sobre a dotación de servizos públicos. Cantos centros de día debemos abrir? Cantas gardarías?, e así nunha ampla lista. Habería moitas máis razóns para xustificar o liderado da análise demográfica, e só imos enunciar que esta permite estabelecer previsións sobre o mercado laboral, o número de futuros escolares e pensionistas ou o avance no abandono do rural, por citar tres moi evidentes. Para comezar un repaso sobre as cuestións demográficas, cómpre preguntarse cantos somos, cal é a poboación de Galiza. A resposta repítese nos últimos 40 anos, os galegos e as galegas que vivimos aquí sumamos entre 2,7 e 2,8 millóns de habitantes. A poboación total leva estancada desde 1981, se ben os efectos da crise económica e financeira do último decenio fixeron que moitos mozos e mozas emigrasen, e que o efectivo demográfico caese nos últimos anos até 2.698.365 habitantes en 2019. Se procuramos un amplo repaso histórico, cabe dicir que no primeiro reconto xeral da poboación e da economía da Galiza, o Catastro de Ensenada do século XVIII, a poboación galega era a metade da de agora, 1.2999.132, aínda que esta cifra sexa aproximada. No primeiro, censo de poboación, en 1857, chegamos a 1.776.879 habitantes, que foron 2.063.589 en 1900 e 2.604.200 en 1950. Isto é, o efectivo demográfico medrou vigorosamente na Galiza desde mediados do século XVIII a mediados do XX (a pesar duns intensísimos fluxos migratorios), comezou a aumentar pouco de 1950 a 1981 (só se gañaron 150.000 habitantes, no medio dunha segunda vaga migratoria) e estancouse desde esa última data, con tendencia ao decrecemento desde 2010. Por estas razóns, a Galiza perdeu peso de poboación de forma moi marcada no Estado español, pasando de representar 10,8% en 1900 a 9,3% en 1950, 6,65% en 2000 e só 5,65% en 2019. Temos menos significación demográfica, somos máis vellos e vellas, e acusamos as fondas pegadas das migracións pasadas e presentes. O efectivo humano da Galiza estivo bastante ben repartido entre as súas comarcas até o século XVII Segundo nos lembran os historiadores, o efectivo humano da Galiza estivo bastante ben repartido entre as súas comarcas até o século XVII. Nese momento, a chegada dalgúns cultivos como o millo desde América fixo que as maiores densidades pasasen a localizarse na costa e en fértiles vales de pouca altitude (o Ulla, o Ribeiro, as Mariñas etc.) fronte a un interior menos poboado. De feito, en relación a unhas medias de 30 ou 40 habitantes por quilómetro cadrado cara ao leste, nas bisbarras occidentais e do sur podían acadarse máis 60 habitantes por quilómetro cadrado, unhas densidades rurais moi altas, para as posibilidades tecnolóxicas do Antigo Réxime. Este rural superpoboado sempre será a orixe dunhas migracións seculares que foron masivas no século XVIII. Para as épocas recentes, a desigual distribución da poboación no territorio responde ao proceso de urbanización. Os galegos concentrámonos no Eixo Urbano Atlántico, que de Ferrol-A Coruña até Vigo e a raia con Portugal concentra máis de dous millóns dos 2,7 millóns de habitantes do país en 5.000-6.000 quilómetros cadrados. Os restantes 25.000 habitantes por quilómetros cadrados do territorio sofren serios problemas de despoboación, avellentamento e atonía económica, característica de boa parte do rural no presente. Este contraste entre a Galifornia (Galiza poboada e máis rica) e a Garizona (o rural interior) é un dos problemas demográficos máis importantes que debe enfrontar a nosa sociedade e que non deixa de agravarse. Como xa apuntamos, as migracións foron protagonistas da nosa historia demográfica recente e xustifican os serios problemas estruturais da poboación galega na actualidade. Neste senso, adóitanse distinguir varias vagas migratorias, comezando pola marcha de traballadores manuais a Castela ou a Portugal ao longo do XVIII, continuando co primeiro gran período de emigración a América no tránsito do século XIX ao XX, as migracións á Europa rica e aos territorios máis industriais do Estado español entre os anos 1950 e 1975, e a recente partida de mozos e mozas cualificadas cara ás rexións metropolitanas centrais do Estado e de Europa occidental desde 2010. Como consecuencia destes fluxos históricos, a Galiza presenta un marcado avellentamento demográfico: 25,2% da súa poboación fixo 65 anos e 8,8% os 80 en 2019. O avellentamento e a falta de perspectivas económicas para moitas persoas novas fai que a taxa de natalidade estea entre o 6 e o 7 por mil desde 2017 e que a de mortalidade se sitúe entre o 11,5 e o 12 por mil nas mesmas datas. Uns indicadores preocupantes dun país cunha idade media moi alta e con pouca vitalidade demográfica, condicionada por un mercado de traballo definido pola eventualidade dun bo número de empregos para a mocidade. As migracións foron protagonistas da nosa historia demográfica recente A última cuestión a tratar neste rápido repaso da demografía da Galiza refírese á estrutura socioprofesional da poboación e a outros atributos significativos do efectivo humano. O primeiro deles é a composición por sexo e podemos afirmar que hai máis galegas que galegos (51,9% fronte a 48,1%), xa que a súa esperanza é seis anos superior á dos homes (86,2 anos contra 79,8), nun contexto de avellentamento. Polo que se refire á poboación ocupada, está a dominar un sector terciario moi heteroxéneo como en Europa, se ben a poboación que traballa no agro e no mar sitúase ao redor de 6,5% (máis de 10% se incluímos todo o complexo agroalimentario) e ao redor de 24% encádrase na industria e na construción, unha porcentaxe superior á media estatal. Polo tanto, unha poboación vella, feminina, urbanizada e diversificada laboralmente define a Galiza actual, onde a taxa de ocupación é feble pola alta porcentaxe de pensionistas, tamén un infrarrexistro do traballo das mulleres (estimado en 50 ou 60.000 persoas), e non tanto pola importancia da poboación escolar e estudantil. Como resultado deste rápido repaso aos principais trazos da poboación galega, queremos subliñar que o coñecemento destes temas debe dar paso a novas políticas demográficas. Estas combinaranse coas sanitarias para garantir o mantemento dunha elevada esperanza de vida. Así e todo, o avellentamento positivo debería ser complementado cun rexuvenecemento demográfico por dúas vías: a retención de mozos e mozas mediante políticas activas de freo á emigración, e o fomento dunha inmigración ordenada de mozos e mozas de países menos desenvolvidos (que ademais reforcen a diversidade interna da Galiza). Estas accións contra o despoboamento cumpriría que se acentuaran nas comarcas rurais e do interior, onde ademais as medidas a favor da integración laboral de mulleres novas teñen que centrar moitas actuacións públicas. Por último, a emigración e a baixa natalidade combátense con políticas de emprego estábel e digno, e coa ampliación do alcance dos servizos públicos. Tamén estas medidas de gobernanza económica e social poden traducirse en políticas demográficas.