Cidades no tempo. A Galiza urbana

"Cada cidade da Galiza ten a súa propia historia, é un mundo único e complexo". Así describe Manuel Gago a súa primeira impresión como comisario xeral da exposición Cidades no tempo, un "fascinante" proxecto promovido pola Xunta da Galiza a través da Consellaría de Educación, e Afundación. Esta exposición, ou "conxunto de exposicións", como a define Gago, pretende "pór en valor o legado de cada unha das cidades do país", debuxando a identidade cultural, política, social e económica de cada unha das sete urbes da Galiza (A Coruña, Ferrol, Lugo, Ourense, Pontevedra, Santiago de Compostela e Vigo) ao tempo que tece un fío condutor que une todas elas coa identidade colectiva galega. En palabras do comisario xeral da exposición "o obxectivo do proxecto é abordar como as cidades constrúen unha identidade, e como parte da nosa identidade como individuos ten que ver coa nosa experiencia urbana, e como estas cidades achegan e contribúen á propia idea da Galiza". Para o profesor da USC, "o labor de comisario é marabilloso, porque che permite ver que, nun país tan pequeno como a Galiza, cada unha das cidades galegas nos permite contar unha historia distinta". Comezando por Santiago de Compostela, Cidades no tempo percorrerá Ferrol, Lugo, A Coruña, Vigo, Pontevedra e Ourense, nesta orde, até mediados de 2024. A pesar de decorrer en cidades distintas, cada exposición contará cunha estrutura "máis ou menos similar", coa mesma división interna de áreas. Porén, Manuel Gago matiza que, atendendo ás distintas particularidades de cada cidade, poderán desenvolver pequenos cambios na proxección escenográfica. Por outra parte, o comisario xeral explica que se trata de exposicións deseñadas para a veciñanza de cada unha das sete cidades galegas, "nas que moitas veces se recoñecerán, como se puidesen acceder aos planos da arquitectura visíbel e invisíbel das súas cidades"; pero tamén para un galego ou galega que queira visitar todas e cada unha das exposicións "e que vaia recoñecer en todas elas algo que ten que ver coa idea global da Galiza". O proxecto pretende mostrar a imaxe dunhas cidades galegas con un "discurso público, un imaxinario compartido", entendidas como "un ágora, un espazo de diálogo e debate común, pero tamén de representación, onde aparecen as desigualdades sociais, as estruturas do poder, a especialización económica de cada cidade Unha exposición "de vida" Á hora de elaborar as exposicións, Gago tivo e segue a ter moi claro a importancia da "arquitectura do visíbel e do invisíbel" como forma de transmitir o legado cultural das sete cidades galegas. "Moitas veces, pensamos as distintas partes das cidades desde unha perspectiva urbanística: como medran as cidades, como nacen os barrios, como nacen as súas infraestruturas... esa parte para nós é importante, pero só é unha parte da historia. A outra parte expón a cidade como un escenario da vida social, que non só é tanxíbel, senón que tamén intanxíbel". O proxecto pretende mostrar a imaxe dunhas cidades galegas con un "discurso público, un imaxinario compartido", entendidas como "un ágora, un espazo de diálogo e debate común, pero tamén de representación, onde aparecen as desigualdades sociais, as estruturas do poder, a especialización económica de cada cidade, a distribución do espazo e a súa razón de ser". O comisario xeral do proxecto subliña que pretenden "amosar unha visión integral da cidade que vai moito máis alá do tradicional". En canto aos diferentes obxectos e pezas que compoñen cada exposición, Manuel Gago diferencia entre "obxectos de alta e de baixa cultura". Os obxectos de alta cultura responden á clásica definición de obras de arte convencionais, e van desde cadros e esculturas até obras literarias. En canto aos obxectos de baixa cultura, o comisario defíneos como "os artiluxios do cotián". "Gústanme moito este tipo de combinacións, porque non pretendo deseñar unha exposición de arte, senón unha exposición de vida", asegura Gago, quen defende que esta mestura entre obxectos de alta e baixa cultura dá unha maior profundidade de contido ás pezas de cada exposición. "Os obxectos de alta cultura representan moito, mais, ás veces, cando os colocamos perto deses obxectos do noso día a día, achegan outros discursos e outras visións". A maiores, o proxecto componse doutros tipos de pezas: multimedia, dixitais e audiovisuais (vídeos, sons...) producidos técnica e especificamente para a exposición, e obxectos interactivos "que nos permiten reconstruír coa nosa propia man a evolución histórica das cidades e dos seus espazos". No seu repaso dos contidos, o comisario singulariza unha das seccións, nomeada como Tramas, e composta por entre 20 e 25 documentos de cada cidade, procedentes de diferentes arquivos. "Tramas é unha reivindicación de todo o que gardamos arredor da memoria das cidades nos arquivos municipais, que moitas veces son os grandes esquecidos, espazos empregados por técnicos, historiadores ou no ámbito da xustiza, pero que en non poucas ocasións agochan historias fascinantes sobre a propia conformación das cidades". Precisamente, os arquivos municipais foron un dos principais puntos empregados polo equipo promotor de Cidades no tempo para a obtención dos fondos e pezas que tiñan a intención de expor. Ademais, tamén se puxeron en contacto con diferentes museos locais das sete cidades galegas, con centros museísticos de ámbito galego e incluso algúns museos de ámbito internacional "para traer algunha peza que non se expuxera nunca aquí, mais que considerábamos importantes para o discurso expositivo". "Queremos enfocarnos na combinación entre os documentos clásicos, as obras de arte, as pezas arqueolóxicas e os obxectos do día a día". Un equipo formado por 200 persoas No traballo de ideación e desenvolvemento de Cidades no tempo están implicadas até 200 persoas. A maiores do comisario xeral, o proxecto conta con sete coordinadores locais, con cadanseu equipo de asesores e un núcleo técnico. Gago explica que estes coordinadores locais "son figuras moi destacadas da cultura das súas cidades, escollidas porque representan o espírito de cada unha delas". A escolla destas sete persoas non só atendeu a que tivesen coñecemento das pezas expostas en cada unha das exposicións, senón que tamén "son coñecedoras das persoas das súas cidades, das tendencias e das inercias". En canto aos equipos asesores e os núcleos técnicos, os primeiros están formados por "persoas ligadas na súa maioría ao mundo da investigación e da cultura de cada unha destas cidades", mentres que os segundos están compostos por profesionais da arquitectura, da ilustración, do deseño, da realización audiovisual e da conservación museística, entre outras. Gago explica que desenvolver a arquitectura de xestión do proxecto "é moi complexo, porque temos que combinar dúas visións". Por unha parte, a propia visión que achegan os equipos locais de asesores e técnicos, que permiten ao comisariado central non perder a perspectiva das sensibilidades propias das sete cidade galegas. E por outra a visión conxunta e global da produción das sete exposicións, que obriga a traballar "de maneira rigorosa" e, até certo punto, "nunca antes vista no noso país". Neste sentido, Manuel Gago detalla que, para sacar Cidades no tempo adiante, non desenvolven cada exposición "cidade a cidade". "Traballamos a diferentes ritmos, pero desenvolvemos as sete cidades ao mesmo tempo. Iso obriga a confeccionar un proxecto expositivo que penso que é inédito no noso país". Manuel Gago sinala que non só o papel urbano foi reducido a un segundo plano. Tamén a identidade mariñeira da Galiza, "cando as zonas de costa son as de maior dinamismo social e económico no noso país durante o século XIX e mediados do XX" O papel das cidades na identidade da Galiza Un dos intereses do comisario xeral deste proxecto expositivo é pór no foco do debate que papel xogan actualmente as cidades galegas á hora de conformar a identidade colectiva da Galiza. Para Gago, a predominancia do ideario rural nesta identificación do país ten como motivo de ser a busca dunha diferenciación, a finais do século XIX e comezos do XX, do que supuña o Estado español e o modelo de cidade representado por Madrid. "É curioso que aqueles que favoreceron o desenvolvemento técnico, político e cultural das cidades galegas foron os mesmos que escribiron que a Galiza era rural", explica Gago, quen engade que "foi un argumento empregado no Rexurdimento para axudar a diferenciarse e intentar impulsar unha cultura e un modelo social galego, pero que hoxe en día obvia que a sociedade galega é complexa, moderna e europea". O profesor da USC explica que os países de Europa como Italia, Francia ou a Galiza son demasiado densos como para afirmar que son unicamente rurais ou urbanos. Manuel Gago sinala que non só o papel urbano foi reducido a un segundo plano. Tamén a identidade mariñeira da Galiza, "cando as zonas de costa son as de maior dinamismo social e económico no noso país durante o século XIX e mediados do XX". A construción pasada da identidade galega "responde a uns certos intereses", e para o comisario de Cidades no tempo, "hoxe en día temos o suficiente coñecemento e capacidade para ollar atrás como sociedade" como para poder "mirar sen prexuízos cal é a identidade colectiva da Galiza e saber que papel xoga cada unha das realidades que forman parte do noso país. É algo que precisamos para poder ter unha visión máis diversa da Galiza". Gago defende que esta reflexión é necesaria para deixar atrás "unha idea común na época do século XIX", a de que a revolución industrial fixo perder unha parte importante da identidade colectiva das sociedades europeas, polo que era necesario recorrer ao mundo rural como "refuxio das esencias" dunha poboación que "preservou a tradición de maneira inalterábel desde a noite dos tempos". Un modelo distinto de cidade Gago subliña que, para poder comprender por completo a identidade das cidades galegas, é preciso entender que o modelo urbano galego non debe estar supeditado ao doutras cidades como Madrid e Barcelona. "As cidades galegas teñen un conxunto de características que as fan diferentes doutras cidades do Estado español", engade. En primeiro lugar, destaca o carácter híbrido das cidades do país. O comisario do proxecto Cidades no tempo contrapón que, mentres "en Madrid un sabe cando está dentro da cidade e cando deixa de estalo, pois a fronteira é moi visíbel", nas cidades galegas "esa fronteira non existe, porque a diferenza entre a contorna urbana e a rural non é visíbel, unha entra na outra sen que isto supoña un problema para o conxunto". Neste sentido, recupera a reflexión dalgúns membros da xeración Nós e de persoeiros como Álvaro Cunqueiro de que a Galiza era unha grande urbe cunha moi mala rede de transportes, pero cun modelo de cidade-xardín con grandes espazos verdes entre os seus núcleos.