Entre o mar e o vento, o necesario: a cidade de Luísa Villalta

Escoito a voz / que me silencia / comezo a expresar o necesario Luísa Villalta escribiu, en espellos de palabras a Cidade: A néboa, o vento, as nubes, a historia, a mitoloxía... Como notas de música que inician o movemento, as palabras de Luísa reivindican unha outra Cidade alleada dos focos institucionais, fóra do ollo avarento do capital, das hipocrisías burguesas e ergueita contra inxustizas, guerras, espolios e desastres ecolóxicos. Palabras de quen naceu fronte por fronte consigo mesma feita Cidade que se nega mais que se abre á poeta. “Palabras, sempre as divinas palabras, absolutas, puras, sensuais, libidinosas, como estrelas nun espazo que tería de ir medindo, constelacións e conxuncións” (Silencio, ensaiamos), coma as notas das Czardas de Monti que tocaba na casa de Pancho Pillado. Elos dunha composición en que a disonancia é un reflexo de contemporaneidade... Na “Poética da concreción” (2003) Villalta dános as claves de En Concreto e Papagaio: “Quixen traer a poesía ao chan e edificar a memoria da promisión de que falan os soñadores corazóns que me rodean na Historia. Procurei a concreción”. Enxordeceu a escala da corda do seu violino “por lle facer nós de palabras” para baixar aos camiños. E do outro lado da música, a poesía... ou do mesmo lado. Dende as cantigas, a música acompaña a poesía de noso, fainos. A música contemporánea rompe a escala diatónica (como Ligeti, admirado por Villalta) e a poesía faino rachando a sintaxe canónica e a relación esperable entre palabra e concepto. Luísa baixará os camiños dunha poesía moi intelectual no formal a unha poesía da realidade: De Música reservada a En Concreto. No prólogo de Ruído, Villalta coloca a natureza da poesía entre o ruído e o son: …”é ruído porque, mentres a música se prolonga en ecos interminábeis abríndolle portas ao infinito, o ruído é por si mesmo un astro estourado”. Ollándose, a muller-poeta faise Cidade, habítaa a ras de chan. Nese espazo caótico esta muller- ruptura, muller-resistencia, faise forte e busca a súa voz e a memoria colectiva no ruído da Cidade. Un libro non é so o que é, senón moitas outras cousas Dous libros de Luísa Villalta viron a luz sen ela: En concreto (XII Premio de Poesía Espiral Maior) e Papagaio, en colaboración coa fotógrafa Maribel Longueira. Nos dous está a Cidade. En concreto xoga no título cos significado de “concreto” a materia coa que construír (concrete en inglés) e aquilo que pode ser tido como real, acláranos nas citas iniciais. Villalta, coma Thomas Bernhard, ten unha visión espacial desligada da certeza absoluta. En concreto debuxa a Cidade de Luísa en sombras, fóra da postal oficial. Coloca o foco nas estremas dese “asentamento dos pasos arredor da mente… límite exterior das obsesións… achegamento dos abismos... mar detido contra os cons do corazón”. Espazo de memoria e desmemoria, do cotiá, do construto histórico cosido á vida da poeta enfrontada á inxustizas como o derrube do Asilo de Adelaida Muro . O eu e os outros nun xogo de procura identitaria. A Cidade, visible en sinais históricos e arquitectónicos, re-coñécese nos bailes no Gurugú, nas mans de leiteiras, peixeiras, obreiros e mariñeiros. Na laboriosidade das modistiñas e na humildade sabia dos que medran polo esforzo coa fame de beleza cravada en ollos de mar. Esa é a súa Cidade a que xestiona o tempo individual e o colectivo. A Cidade é calquera e a poeta outra nós que repite a voz dos nos-outros: “Eu en nós/ sen nós/ eu”. Quen fala ten nome fronte á ambigüidade do espazo: “ O meu nome é o da Cidade Alta/ ...nacín frente de min mesma/ cando a Pescadería era un leito de sereas/ e a serpe demorada na voz dos meus avós/ vento dos ventos” (Poema da Cidade Alta) A Primeira parte, Brasón, xira arredor dos catro puntos cardinais e os ventos que dominan a Cidade “un proxecto sinfónico que se empeña na disonancia sen buscala”: habitar (cabeza), norte (bóreas), monstros (garda), leste (euro), iniciación (chave), oeste (céfiro), espello (forza), sul (austro,) e cidade antiga (antemural) do reino de Galiza. Títulos que aluden ao emblema da Cidade: “Moito nobre, e moito leal cidade da Coruña, cabeza, garda e chave, forza e antemural do reino de Galicia” á vista no Pazo Municipal e no fin do libro. Dende a Pescaría, núcleo marxinal da centralidade, até os barrios, co rural nos pés do urbano, lemos a Cidade: Labañou, Peruleiro, Riazor, Monelos, A Grela, Os Mallos, A Gaiteira, Montealto, Outeiro, as Flores, Bens, Durmideiras, Visma, as rúas altas e novas e a Rata, as Ánimas e San Amaro cartografando a memoria. Tamén o mar aos pés da Torre/Reto: o Pé, o Illote, a Vaca, o Boi, o Becerro e o Becerriño, a Galera, o Sogadoiro o Ollo, a furna dos Negros, a Rabaleira, o Xanrei, as Forcadas, o Altar, as Corredoiras, o Cabalo, Macallás e a certeza de que “Orzaremos por fin/orzamentos sen fin proa a nós” coa música do océano. “Desfeita en asfalto voluntario” a través “ da invariábel xeografía derrubada” a poeta non se abandona e “forma parte”. Nela estala “a Cidade espellada en tantos puntos”, camiñando entre monstros e “espellos vougos que pretenden avisarme de quen non sou eu” orgullosa “da liberdade de ser”. A segunda sección, Edificios, sinala referentes arquitectónicos: Xardíns da condesa Marineda, Torre, Obelisco, Palacio Municipal, Torre das Ánimas, Estación, Asilo. A desaparecida Torre das ánimas (oculta no peirao de abrigo) lembra exilios, emigracións e navegantes. O Asilo, de Ciorraga, borrado polas garras especuladoras que acabarán tamén co Papagaio. Os poemas “Ruínas”, “Solares” e “Rañaceos” son fírgoas de vida persoal e colectiva “onda nós non hai nunca outro destino/que ser un anónimo fin/ou un glorioso comezo”. En Estampas asistimos ás interaccións sociais: “Foula,” “movida” “embotellamento”, tarde no café”, “cita”... É abrirse ao concreto, ao real, porque “o viver sempre atende á volta da esquina” para “ sermos libres/na cidade á que non renunciamos”. A poeta vai “planificando guerras”, en noites de baile vixiadas polo ollo insomne do Faro “supremo protector da anguriada alegría”, “no sesgo do pouso pausado da sombra”. Un eu mergullado na cidade e cos outros: “non me compoño de partes senón de todos.../ e eu son a propia túnica que me veste/ e o camiño que se adentra na cidade”. A Cidade ábrese aos “foráneos” (negros, coreanos, senegaleses, colombianas, cubanas e brasileiras) e aos tolos que son e que xa foron pola Beiramar dos Pelamios cara San Amaro: o coxo Novoa, Narciso Correal, Sobaco Ilustrado, a Confraría Poética do Amañecer, o Andareiro, as dúas Marías e a Meniña das Trenzas bailan coas sombras na madrugada “procurando o alén ansioso de cada paso perdido”. “Así somos nós/ como nós son os tolos/os únicos que o vento respecta cando ven cambiante do sul”. A poeta só pode construír a súa morada “no reverso das rúas” para facer unha rúa-casa que sexa un camiño. O libro remata cos poemas “Nomes” e “Cidade Alta”, afirmación do poder da palabra, da súa potencia memorística e da capacidade de transformar tempo e espazo en historia: “Os nomes somos nós/e cando acenden os seus rótulos atávicos/as aspas dos muíños derrubados/murmuran o farelo afirmativo do futuro”. A poeta confía que “Orzaremos proa a nós” no Antemural dun reino renacido. O Papagaio Érgome dragón “O Papagaio mudo, caído entre as flores das meias verdades/ tinxía de cores charramangueiras/ os dous lados do simulacro”. No Papagaio (2006) a Cidade faise derrota fronte á especulación. O libro comeza cun fragmento da pastorela de Don Dinis que dá nome ás tres partes que o forman. Os poemas de Villalta e as fotos de Maribel Longueira denuncian a explotación da muller-cidade, dos corpos das mulleres-boneca e dos espazos que destrúe a cobiza á beira de nós. A amoralidade ao servizo do poder. En marzo de 2001 a ollada de Maribel Longueira testemuña coa súa cámara como “máquinas con dentes de ferro” traban casas e edificios, morden ventás con almanaques de ilusións feridas, e arrancan sabas colgadas a secar no vento da vergoña, condenando un pedazo de cidade (que ardera oportunamente) ao esquecemento e á aniquilación, borrando os cimentos mesmos da súa existencia. Esgazaron anacos de vida e de historia coa violencia cotiá no barrio de mulleres que mudan o nome de guerra cada vez que se erguen da cama “para non repetir a muller vencida e esquecida” que son. Aturan moito, mesmo que lles levanten a man, pero non toleran o desprezo de non ser vistas: “porque puta é tan só un estourido final que acaba axiña.../ unha alma que se estira dolorosamente para facer son/ e esperta brutalmente no meio da anestesia da vida”. As palabras de Villalta e as fotos de Longueira ascenden os chanzos dos derrubes até anacos de interior abertos en canal, restos de paredes con papel pintado e fotografías cravadas con chinchetas de silencios. O barrio oculto para a “decencia” encerraba mulleres nos límites de corpos violados unha e outra vez nas beiras da sociedade hipócrita e patriarcal salvagardada na compravenda de principios, valores e dignidade. Os versos xurdiron a cachón diante de imaxes que adiviñan músicas sinxelas entre silencios perfumados con augardente, unto, bágoas e amizade entre escravas. Destas imaxes e poemas nace un libro valente, feminista, que coloca en primeiro plano o sabido e agochado, que olla a prostitución sen falsidade, que denuncia as cicatrices da pel e das almas destas mulleres-bonecas, mulleres-cidade, carne condenada e derrubada. Poemas que dan luz á nudez do oculto, que non se suxeitan en paredes nin trabes porque están armados para facer tremer a comodidade, a ruindade, a complicidade, “Os cartos non poden cos réditos/ da traición e da vinganza”. É a palabra precisa, a música que tronza en ruídos estarrecedores un barrio que non oculta, desaparecendo, a miseria moral de que (non) o olla. "A destrución sempre estivo en marcha/ desde a mesma orixe da treboada inicial/ que nada deixa reter nas mans/ por máis que fagan, que constrúan/ que acumulen”. Necesario libro para completar a xeografía das marxes cando ”Subía o verán as escadas entre as pernas abertas da Cidade” pola encosta de Panadeiras. En Concreto e Papagaio son moito máis que libros. En febreiro de 2011 nace a proposta da Concellería de Cultura do Concello da Coruña o roteiro "Luísa Villalta, o espello do mar e do vento", dividido en 4 itinerarios: Central, Interior, Periférico e Marítimo seguindo os versos de Luísa, seguindo estes dous poemarios. Agradezo a colaboración de Xosé Manuel Beiras, da familia Pillado Vega e, especialmente, a María Gómez e Rafael Villalta, pais de Luísa, e a súa irmá Susana Villalta Gómez. Abeireime a súa poesía dende aquela.