Castros: escoitar a voz do pasado

Nos últimos meses, un gran número de castros galegos está a experimentar diferentes intervencións arqueolóxicas. Resulta curioso comprobar que se produzan tantas escavacións e procesos de restauración malia estarmos inmersas nunha situación de pandemia. Moitos dos arqueólogos e arqueólogas que dirixen estas intervencións aseguran que, dado o pasado confinamento por mor da Covid-19, gran parte dos proxectos xa existentes tiveron que posporse até finais do verán, coincidindo coa publicación dunha resolución de subvencións para as devanditas actuacións arqueolóxicas. Estes dous feitos son claras causas da coincidencia de tal número de proxectos nestes meses. Mais o principal condicionante talvez sexa a crecente demanda social a favor da restauración dos xacementos galegos. A partir de propostas promovidas por concellos ou asociacións veciñais e culturais de base, estanse a levar a cabo diferentes intervencións dirixidas quer a realizar novas escavacións quer a manter e restaurar xacementos xa coñecidos. Descubertas Estas intervencións están a dar froitos moi interesantes para o patrimonio arqueolóxico galego. Diferentes descubertas corroboran este feito. Por exemplo, na intervención no Castro de Chandebrito, en Nigrán, descubríronse novas estruturas e parte da muralla que, segundo a explicación de Benito Vilas, arqueólogo de Árbore Arqueoloxía, leva a estudar que quizais esa muralla non tivese unha finalidade de protección. A nova intervención arqueolóxica centrarase especialmente na ampliación deste elemento construtivo en 40 metros cadrados máis. O Castrillón, en Larouco, conta con outro sistema de defensa ben curioso: catro grandes foxos, un deles de até 15 metros de profundidade. O arqueólogo da empresa Xeitura que dirixe a intervención, Martiño Xosé Vázquez, expón que "é un xacemento do que xa se tiña constancia, pero que nunca se soubo definir de que era". Até o momento, existen fundadas sospeitas de que se trata dun poboado da Idade do Ferro que nin foi romanizado dada a ausencia total de material do mundo romano; non se atoparon obxectos de cerámica ou tellas desta cultura. Este feito, como comenta Vázquez "engadiríalle un maior valor ao sistema de defensa", que se considera un dos máis impresionantes da comarca de Ourense. Ademais, grazas á obtención dunha mostra de carbón atopada no xacemento, desenvolveranse análises de carbono-14 para obter datacións absolutas e determinar a súa tipoloxía. As escavacións poden ser moi perigosas para os castros, pois, ao deixar os restos descubertos, están expostos a numerosos axentes negativos. Se non se garante a súa conservación, é preferíbel volvelos enterrar para non crear un prexuízo que destrúa o xacemento. A diferenza dos xacementos anteriores, o castro de Cerneda, en Abegondo, está a pasar pola súa primeira intervención. David Abella, arqueólogo de CADO Arqueoloxía, que dirixe a escavación, explica que o obxectivo deste proxecto é comezar a intervir no castro e realizar investigacións para desentrañar os seus misterios. Este xacemento pódese situar desde a Idade do Ferro até, polo menos, a época galaico-romana a partir das estruturas pétreas atopadas nel. Abella conta que localizaron alicerces de materiais perecedoiros e unha muralla de pedra, así como multitude de elementos cerámicos, unha pequena peza de bronce e fragmentos de vidro. Este grande abano de materiais diversos será estudado durante estes meses. Outra descuberta de enorme relevancia foi a realizada polo equipo dirixido por Emilio Ramil no Sarridal, en Cedeira. Na intervención, xa finalizada, deixouse á vista a muralla, o bastión e unha torre exterior que non se coñecía previamente. Ramil expón que o traballo que toca agora é a posta en valor destes elementos pétreos. Restauración e mantemento Murallas, foxos, torres e pezas de diferentes materiais son as principais descubertas froito das recentes intervencións arqueolóxicas. Con todo, outros castros tamén se están a intervir, pero cun obxectivo de restauración e mantemento, como é o caso do coñecido castro de Baroña. Ángel Concheiro, arqueólogo responsábel do plan de urxencia para este xacemento, expón que "unha intervención de restauración non é para toda a vida, senón que se necesita un mantemento periódico". O obxectivo desta iniciativa é limpar e restaurar os elementos do castro, que está situado nun lugar difícil e cunhas condicións climáticas complicadas. O arqueólogo indica que se o xacemento non ten un mantemento continuo, as estruturas que se conservaron en equilibrio mentres estaban enterradas, poderíanse destruír se non se coidan. Actualmente, os focos negativos que afectan a este castro son os axentes naturais e a afluencia de visitantes. Como indica Concheiro, "ademais do ser humano, non hai peor inimigo para a conservación dunha estrutura arquitectónica de tipo arqueolóxico que a vexetación". A mesma argumentación emprega Breogán Nieto, arqueólogo que dirixe a intervención de Castromao, en Celanova, quen engade que "toda intervención é interesante, sempre e cando se garanta un mantemento, pois sen mantemento, estase a pór en perigo o propio castro". O tema da restauración e protección dos xacementos é unha demanda que comparten todos os arqueólogos que están a participar nestas intervencións. Semella evidente a necesidade de manter con certa regularidade o noso patrimonio castrexo. O tema da restauración e protección dos xacementos é unha demanda que comparten todos os arqueólogos que están a participar nestas intervencións. Semella evidente a necesidade de manter con certa regularidade o noso patrimonio castrexo, pero os arqueólogos en cuestión van máis alá. Todos concordan en que é preferíbel volver enterrar os castros escavados se non se lles vai proporcionar unha restauración periódica. Manuel Gago, profesor da Universidade de Santiago de Compostela e xornalista especializado nesta temática, engade que "nos últimos anos estamos vivindo un auténtico drama: a degradación gradual de xacementos que se conservaron en condicións fantásticas durante máis de 2.000 anos están a desaparecer por mor das recentes plantacións forestais". Gago opina que é unha vergoña para todo o país ter murallas cheas de eucaliptos como ocorre en Croa do Castro de Cerqueda, en Malpica. Expón que a Idade do Ferro na Galiza é "riquísima", non a podemos destruír por simple desidia. Actualmente, existen diferentes formas de protección institucional do patrimonio castrexo, como pode ser a categoría BIC (Ben de Interese Cultural). Con todo, malia existiren diferentes normativas, non adoitan cumprirse. Concheiro pon de manifesto que o nivel de protección e a lexislación están ben, sempre que se leven á práctica. Gago comparte esta opinión e coincide en que "non se están activando as ferramentas legais" no que á protección dos castros se refire. Asegura que existe moito patrimonio galego abandonado no monte sen ser posto en valor. Outro factor importante para a protección do noso patrimonio arqueolóxico é a difusión. Como afirma Concheiro, "un xacemento arqueolóxico non remata cando se finaliza a escavación, senón que ese é o punto de partida. A vida do xacemento comeza despois, coa súa difusión, promoción e posta en valor, pois hai que facer del un ente vivo. Se o damos a coñecer, seremos quen de valorar os restos e de protexelo. Do contrario, o descoñecemento levará á súa destrución". Precísase, daquela, un cambio de paradigma baseado no esforzo de difusión mediante guías, roteiros, visitas e que o coñecemento se presente de maneira científica. Evitar a destrución É necesario relacionarmos as intervencións arqueolóxicas co coñecemento científico. Abella expón que "sabemos moito dos castros, pero, á hora de facer a difusión, comprobamos que nos faltan por resolver moitas cuestións. Seguimos tendo moitos baleiros". Isto débese a que hai moi pouca intervención desde o punto de vista científico. Existe unha gran desconexión entre os diferentes axentes. Por iso, segundo o arqueólogo, deberíase reflexionar desde unha perspectiva científica sobre o porqué destas intervencións, sobre a súa finalidade. Sabendo que as escavacións nestes xacementos contribúen á súa destrución, precísase dun obxectivo claro que as xustifique estas actuacións. Se dito obxectivo é o coñecemento do patrimonio arqueolóxico, hai outros métodos non invasores a través dos cales se pode investigar sen necesidade de chegar a realizar escavacións. Un exemplo destes é o denominado gradiómetro, que está a empregar o o arqueólogo Carlos Otero en Croa do Castro de Cerqueda, Malpica. Esta moderna ferramenta consiste nun radar subterráneo que permite ver as estruturas existentes. Se usamos este tipo de tecnoloxía, a Galiza podería copiar o exemplo do Reino Unido, cuxos castros están descritos malia non teren sido escavados na súa totalidade. Importancia do patrimonio arqueolóxico galego En consonancia con todo este conxunto de actividades de actuación sobre o noso patrimonio castrexo, e en boa medida como causa del, está o auxe na demanda do seu coñecemento por parte da poboación galega. A sociedade está cada vez máis concienciada da riqueza arqueolóxica que temos na Galiza. Unha das consecuencias positivas que nos deixou a Covid-19 foi o aumento do turismo cultural e a posta en valor da natureza. Concheiro expón que este verán, a pesar da situación de pandemia, o castro de Baroña non deixou de recibir visitantes. Indica que esa febre de escavación e de difusión da arqueoloxía galega dos últimos anos debe consolidarse como unha realidade duradeira e non quedar como unha moda pasaxeira. Semella evidente a importancia que este tipo de intervencións teñen en relación co patrimonio arqueolóxico galego. Abella indica que "todas dan información, polo que investigar é necesario, e máis no que ao patrimonio galego se refire, pois axuda a visibilizalo e a concienciar do seu mantemento". Todo o relacionado coa súa posta en valor é fundamental, desde a súa investigación até á súa difusión. Os roteiros, as guías, os paneis informativos tamén axudan a protexer o noso patrimonio. Neste sentido, resultan moi ilustrativas as experiencias do parque arqueolóxico de Campo Lameiro ou do conxunto castrexo de Santa Trega (A Guarda), que reciben con regularidade a afluencia de numerosos visitantes e representan un importante incentivo para o desenvolvemento económico das súas respectivas comarcas. Concheiro salienta que "aprendendo a visitar un xacemento arqueolóxico tamén se aprende a visitar o resto de bens culturais, e mesmo a camiñar pola propia vida. É necesario aprender a camiñar polo pasado para poder transitar cara ao futuro". Abella engade a importancia de entender como vivían os antepasados para comprender o pasado. Ao seren sociedades ágrafas non nos deixaron textos, polo que a única forma de coñecelos e de darlles voz é a través da arqueoloxía".