Castelao e a infancia: imaxinarios da nenez

A orixe do meu estudo sobre Castelao remóntase ao ano 2011 cun Traballo de Fin de Mestrado: "Cousas de nenos. Unha aproximación á representación da infancia en Cousas da Vida de Castelao", acoutado aos deseños de nenez de Castelao publicados nos xornais Galicia, Diario de Vigo e Faro de Vigo (1922-1933), a partires das escolmas editadas e o seu cotexo cos deseños orixinais nos exemplares de prensa. Isto deu lugar a unha publicación en 2014 en coautoría con Óscar Rodríguez no apartado sobre a investigación histórica da infancia galega, e que contou co prólogo de Valeriano Bozal. Naquel entón advertimos xa a falta de viñetas, algunhas delas con formatos singulares ou menos habituais, erros na difusión dos deseños (debuxos virados, lendas incompletas ou erradas, datacións imprecisas...) e, sobre todo, a inexistencia dunha lectura temática e contextualizada das estampas, para o que era necesario un coñecemento profundo de toda a súa obra gráfica. Esta lectura temática relaciona por primeira vez as estampas de Castelao co contexto histórico e xornalístico no que xurdiron. Cotexa as representacións dos deseños con documentación de arquivo (testemuños, entrevistas, autobiografías), novas dos xornais, fotografía histórica, deseños doutros artistas da época, arredor dunha trintena de ilustradores, os cales todos xuntos publicaron un número inferior aos 217 deseños de nenez do noso autor; pois os nenos e nenas constitúen o segundo eido temático máis numeroso, tras a categoría xenérica de "homes", por diante das mulleres, os vellos ou os animais. A riqueza de fontes empregada na nosa análise aproxímanos a un significado descoñecido das viñetas, proporcionándonos mesmo unha nova lectura da nenez nas estampas de guerra cando as poñemos en relación con artistas europeos coetáneos ou con figuras históricas como Francisco de Goya. Castelao afonda na falta de subsistencias e na fame, amais tamén no debate que se está a producir naquel entón arredor da noción de caridade, da percepción social da pobreza e mesmo na súa xénese O primeiro resultado da investigación foi a consecución dunha antoloxía máis completa da obra gráfica do artista, coa elaboración dunha base de datos propia que abrangue máis de 1.300 estampas de Castelao, recollendo sobre cada unha a información fiel ao deseño orixinal publicado nas revistas e xornais da época. Destacar que soamente os deseños que compoñen a serie tradicionalmente denominada "Cousas da Vida", procedentes do Galicia e o Faro de Vigo constitúen unha totalidade de 953 estampas, cando a escolma máis completa elaborada até o momento contén 382. Recuperamos parte da produción perdida e/ou extraviada do xornal Galicia, do que puidemos obter números puntuais a través da Fundación Penzol, o arquivo da Deputación de Pontevedra e do Museo de Pontevedra; e, sobre todo, foi posible unha reconstrución parcial dos deseños extraviados grazas á súa pescuda en publicacións dixitalizadas como Céltiga e Vida Gallega, onde as viñetas de Castelao orixinarias do Galicia se reproducían con dous a catro meses de diferenza, como faixa máis habitual. Isto dá conta das omisións e carencias aínda existentes en canto á catalogación e difusión da obra gráfica deste artista, ao que se suma o baleiro sobre o estudo das súas viñetas fronte a outras obras editadas, como o Álbum Nós, Cousas ou os álbums de guerra, cando as estampas destinadas ás publicacións periódicas da época integran a súa produción máis extensa. Estampas do século XX Unha das evidencias da lectura contextualizada é que Castelao representa nas estampas eventos e temas que atinxen á infancia galega da primeira metade do século XX: á marxe da súa relación cos membros da familia ou da vida na escola, son nenos e nenas coidando do gando, xogando na praia, amosando o consumo de tabaco nunha imitación aceptada dos adultos, collendo auga na fonte, traballando de zapateiros, como músicos, acompañantes de cegos... iconografías das que contamos con abondosos rexistros fotográficos da época. Son temas propios da infancia porque o neno que representa é real, mais estes nenos e nenas miran, ao mesmo tempo, directa e cruamente ao mundo adulto, refírense a asuntos moi diversos que afectaron á Galiza deste tempo, como os prexuízos sobre o idioma, os cambios urbanísticos, o fútbol, os novos costumes marcados pola clase social —o baile, o automóbil, as amas de cría...—, a saúde, os impostos, o caciquismo, a loita agraria... e un longo etcétera que desborda claramente as cuestións propias do mundo infantil. En segundo lugar, as estampas estudadas nos distintos ámbitos temáticos propostos: 1. A familia, 2. Vida cotiá, 3. Traballos e oficios, 4. A vida na escola, 5. A infancia desamparada, 6. Nenez en sociedade, 7. A emigración, 8. Arredor da política e 9. Nenez en tempos de guerra, supoñen unha diagnose crítica sobre determinadas problemáticas que Castelao aborda desde unha aproximación fonda e complexa, procurando unha análise das súas causas e consecuencias. No caso do eido educativo, as estampas perfilan dende a carencia de escolas e o seu deterioro, pasando polo método pedagóxico represivo ou memorístico imperante na época, a distancia entre o mestre e o alumnado polo idioma... até apuntar a desvalorización social da educación fronte á ceda inserción laboral dos cativos, as altas taxas de analfabetismo e o absentismo escolar... mais sempre desde o seu característico "pesimismo libertador", pois pese a cuestionar de modo recorrente as ensinanzas dos adultos, os pensamentos dos nenos sentencian que "O home que máis sabe no mundo é o seu mayestro..." . Detectamos, por suposto, interpretacións ligadas a acontecementos coetáneos á publicación das estampas, que sen a análise contextual e xornalística sería moi difícil coñecer. Unha lectura rápida da estampa rotulada "QUÉ DELOR!" podería remitirnos á postura antibelicista do autor. Nela, dous nenos observan un escaparate con numerosas armas expostas e baixo a escena, a lenda afirma: «Non son ferramentas; son armas que se venden para asesinar». A palabra «STAR» que destaca no expositor e que sinala un dos cativos conecta directamente coa realidade descrita por aquel tempo nas noticias do Galicia: a escalada de violencia neste momento, tras morte de varios líderes sindicais, no que a empresa vasca «STAR, Bonifacio Echeverría S. A.» dedicada á fabricación de armas curtas ten un claro protagonismo como provedora destas armas tanto para a Garda Civil, como para grupos parapoliciais ou entre os "pistoleiros brancos" da patronal. Asemade, vemos en Castelao a reiteración de determinados asuntos en base a demandas específicas da época. Cando nos achega á infancia desamparada mediante os seus nenos e nenas mendicantes o artista afonda na falta de subsistencias e na fame, amais tamén no debate que se está a producir naquel entón arredor da noción de caridade, da percepción social da pobreza e mesmo na súa xénese: familias desestruturadas, pais alcólicos que abandonan os fillos, nais que asumen todas as cargas familiares. Destaca, incluso, as novas iniciativas municipais sobre a "limpeza" de mendigos que se aplican na cidade de Vigo. Este temas, teñen, nalgúns casos, un enfoque diferente ao da liña editorial do propio xornal, como ocorre, por exemplo, á hora de abordar o drama migratorio, moi distinto do optimismo patente en moitos dos articulistas, ou a reivindicación idiomática que Castelao lidera nun xornal como o Galicia, cuxas estampas constitúen a única publicación en lingua galega do rotativo. Noutros, a lectura contextual o que permite é afondar nos referentes artísticos citados na estampa, referentes europeos como Steilen, Louis Raemaekers ou Revistas como L´Assiette au beurre. Tamén na pegada rosaliana nos deseños de emigración se observamos os rótulos orixinarios, que non constan nas obras difundidas, ou na relación coa fotografía histórica de Matilda Anderson. Podemos recoñecer, ademais, diferentes usos dun mesmo deseño, con lendas máis comprometidas dende o punto de vista político, nas que o autor emprega como parapeto o rótulo de "Cousas de nenos" para eludir a censura. Agora ben, Castelao non sobresae unicamente pola cantidade de estampas de nenez que deseña, pola súa interrelación cos asuntos coetáneos da Galiza de comezos do século XX, polo seu emprego singular do humorismo... verte unha mirada particular sobre a nenez, a quen vemos nos seus deseños desposuída de inocencia. Os nenos e nenas de Castelao son "suxeitos con consciencia" e con capacidade de acción. Os dous nenos que habitan as estampas —o real e o imaxinario— son resultado da hibridación do cativo e do adulto nunha mesma conciencia para cimentar o carácter de denuncia. Estes personaxes recoñécense como nenos, non obstante, a súa comprensión —ilícita— das cuestións dos adultos é en moitas ocasións diametralmente oposta á súa inocencia —á inocencia que lles presupoñemos por seren nenos e nenas—. Cando a rapaciña se pregunta polo futuro do seu irmán lonxe do fogar profire un medo impropio da infancia, é unha pregunta que encerra o medo dos pais; e a mensaxe en que o meniño quixera vingar de adulto a quen lle profire malleiras ou o maltrato da súa nai, expresa palabras propias dun adulto. Esta consciencia que Castelao imprime nos nenos e nenas debilita unha parte crucial daquel ideal pintoresco do meniño campesiño de finais do século XIX e comezos do XX: a súa separación do mundo da sociedade adulta, pois os nenos e nenas de Castelao viven entre os adultos, pensan sobre os temas dos adultos, en numerosos exemplos vemos como estes nenos non son descoñecedores da vida adulta e das súas loitas –a emigración, a loita agraria, a violencia doméstica, a fame...–, viven, nalgún caso, unha vida de adultos, como aquela meniña a quen chaman «A Marquesiña». E sen embargo, estes nenos e nenas das estampas non deixan de cuestionar constantemente a hexemonía do mundo adulto: «O mayestro díxonos... ¿ti créelo?», «O abade contounos... ¿ti creel-o? —Eu non, ¿e ti? — Tampouco», «Non quero ir á escola...», «Non vos fiedes de meus pais porque...» «¿Cómo entras sin avisar?...». As súas preguntas e vontade que o artista connota de accións de resistencia teñen o potencial de conformar un novo estado de cousas. Castelao impúlsaos a comunicar determinadas mensaxes ou a emprender determinadas accións co fin de que os espectadores participemos delas nese momento de indeterminación das cousas. Recoñecelos, por tanto, como seres vulnerables, infantís é o que os converte en axentes dunha hexemonía futura diferente. Trátase dunha primacía que conecta coa idea de dignidade en Castelao, esa que emana da propia traxedia, das loitas populares e que está presente dende o prólogo do Álbum Nós. Nesta lámina un esqueleto feminino sostén un meniño cara a unha estrela de liberación mentres no seu ventre reside un feto asasinado, lembranza das derrotas históricas do país, das mulleres e nenos masacrados, como o caso documentado dunha das vítimas de Oseira en abril de 1909, unha muller nova, embarazada, que foi alcanzada por unha bala que lle perforou o útero e a vexiga por opoñerse á retirada do baldaquino barroco da súa igrexa; evento este, como os de Nebra ou Sofán, entre outros, dos que as viñetas do noso artista non deixarán de falar. De certo, na obra de Castelao as mulleres e os nenos son transmisores e protagonistas dunha narrativa de loita que serve para enunciar a esperanza que emana do sacrificio: da morte xorde unha nova vida, das traxedias do pobo xurdirá a semente para un futuro mellor, para a rexeneración colectiva. É por iso que estas representacións non buscan ser un mero reflexo da realidade, son unha forma de intervención simbólica, que á par que documentan a vida da Galiza de comezos do século XX, elevan estas experiencias á categoría de dignidade existencial para seguirnos interpelando hoxe. Estampas da Guerra Civil Os nenos e nenas das estampas da Guerra Civil poderían constituír elementos a prol da énfase dramática, emblemas da crueldade da guerra e da dor das vítimas, pero inversamente dotan á escena de certa humanización, proporcionando unha visión diferente sobre a barbarie da contenda, onde as actitudes da nenez rachan coas representacións convencionais do sufrimento infantil neste contexto bélico. Estes e estas aparecen, contra toda lóxica, desligados da protección adulta. Nos seus xestos de tenrura e nos acenos silenciosos ante o terror achegan unha mirada cara ao outro, de consolo, de capacidade de resistencia ao choque emocional que presenta a escena, nunha sorte de "ética da nenez" de raíces femininas, que traslada a centralidade á relación cos demais, subliñando o sacrificio que están dispostos a facer por eles quen empuñan as armas: «A loitar polo fillo», a importancia da súa presenza testemuñal ante a inxustiza e a barbarie: «Van a matarnos pero venceremos», «O paraíso feixista», «A derradeira lección do Mestre»; tamén a súa aprendizaxe e resiliencia para a preservación da vida: «Superviventes». O medo nos ollos Tampouco estes nenos e nenas de Castelao ven chegar a guerra desde o alto, en forma de avións ou bombas, de esvásticas ou monstros, como advertimos nas manifestacións artísticas do momento. Vena no medo nos ollos de quen vai loitar e se despide deles como se fose un adeus definitivo; nos seus, encarcerados, pero seguros de saberse vitoriosos. Vena no abatemento emocional da súa nai ante a morte do compañeiro, no asasinato do seu mestre, no panorama desolado que deixa a supervivencia; a guerra é tamén un tronco cortado, o frío, a obriga de repoñerse para coidar dun irmán, porque como no resto de deseños ao longo da súa traxectoria, Castelao consegue captar un ambiente anecdoticamente impreciso pero semanticamente concreto, que conecta coa súa obra anterior. As mesmas árbores peladas que acompañaban o anuncio do éxodo por mor da emigración na lámina 8 do Álbum Nós, testemuñan a traxedia do asasinato do mestre, onde os dous nenos que diante dun piñeiral dubidaban de se o mundo era redondo, xa non cuestionan a palabra do mestre. Aprenderon del a derradeira e máis importante das leccións. Coa súa morte entenderon —entendemos— a súa verdade.