Carvalho Calero e a codificación da lingua galega

Un dos problemas que tivo o galego na época contemporánea foi a ausencia dun código unificador ou norma culta, máis unha consecuencia da súa falta de normalización social. Diso era ben consciente Carvalho Calero, que dedicou moito esforzo a tentar solucionar tal carencia, a se converter así nunha figura central no proceso de estandarización do idioma no século XX. Ao tempo que evoluíu o seu pensamento lingüístico, foron evoluíndo tamén as súas propostas codificadoras, mais sempre tendo en conta que para el codificación e rexeneración do galego van unidas e equivalen á restauración da fala popular deturpada, que debe conducir á reintegración no sistema propio. Isto é, xulga necesaria a rectificación da castelanización do idioma, que terá de se realizar gradualmente e acomodándose ás circunstancias, de modo que, segundo escribía aínda en 1985, os "máximos, os médios e os mínimos usos reintegracionistas" deberían convivir "durante o tempo que fosse preciso". Así pois, as diferentes etapas por que pasou a escrita de Carvalho e as súas propostas normativas obedecen a ese proceso gradual de rexeneración e reintegración en que firmemente acreditaba. Para Carvalho codificación e rexeneración do galego equivalen á restauración da fala popular deturpada Aínda que a súa intervención máis directa no proceso codificador se vai producir a partir da década de 60 da anterior centuria, xa desde os anos de mocidade se pode enxergar a súa implicación nel. Ingresou no Seminario de Estudos Galegos (SEG) en 1926, con apenas 16 anos, e dous máis tarde sería nomeado secretario de Actas e secretario xeral, de modo que cando o SEG publica en 1933 Algunhas normas pra a unificazón do idioma galego cabe supor que algún papel puido ter Carvalho nelas. Aínda que, segundo a súa versión, non faría parte da comisión que as elaborou, é posíbel que colaborase con ela, pois nun xornal compostelán da altura lese que esa comisión estaba formada "por los señores Bouza Brey, Carballo Calero, Filgueira Valverde y González García-Paz". Aliás, a visión sobre as relacións históricas entre galego e portugués que se ofrece na presentación delas é bastante coincidente coa que mantería Carvalho até meados da década de 70. Para unha xusta ponderación desta achega, cómpre lembrarmos que a RAG non conseguira aínda elaborar unha gramática nin unhas normas mínimas para a escrita do galego e que, a pesar de Couceiro Freixomil publicar en 1929 o opúsculo Ortografía Gallega. Bases para su unificación, as do SEG son as primeiras normas aprobadas por unha entidade, alén do máis galeguista e de prestixio. Tamén vira posíbel que o noso autor interviñese na elaboración da Engádega ás normas pra a unificazón do idioma galego, folletiño pouco relevante que o SEG publica en abril de 1936. Carvalho aceptou a encomenda da gramática tendo ben claro que ese era un traballo político que asumía por compromiso e responsabi-lidade Ben sabemos das penurias pasadas por Carvalho após a Guerra Civil: primeiro privación de liberdade e logo condena a exilio interior. En 1950 créase a Editorial Galaxia, que tamén se preocupa pola estandarización do idioma e, así, promove unhas normas internas de modernización da ortografía, á parte das iniciativas que vai tomar dentro dunha RAG que pasa pouco a pouco a controlar; convértese dese modo nun axente codificador fundamental no período que abranxe os anos 50 e 60. Mais nesas normas internas, talvez nunca escritas, posibelmente Carvalho non tivese moito que ver, a pesar de se unir ao proxecto desde o inicio, sen facer parte dos órganos directivos, e de publicar na revista Grial desde o primeiro número. De todos os modos, el segue máis ou menos eses criterios normativos propios da época e debedores daquelas normas do SEG cuxa principal achega foi a supresión de apóstrofos e trazos desnecesarios. Por outro lado, a RAG empeñárase durante a presidencia de Sebastián Martínez-Risco, iniciada a finais de 1960, na elaboración dunha gramática da entidade, mais Piñeiro fixo fracasar o proxecto por xulgar que a Academia non estaba preparada para ese labor. Pensara en J. L. Pensado como autor desa gramática académica, mais este declinou o convite; e, após a negativa doutros filólogos, dirixe a súa atención cara a Carvalho, mais para que elabore unha gramática da súa exclusiva autoría dentro do proxecto editorial de Galaxia, non para facer a gramática da RAG. Carvalho adquirira o compromiso persoal de traballar polo galego e, con plena consciencia do esforzo que iso supuña, aceptou a encomenda, tendo tamén ben claro, como explicita na súa correspondencia con Fernández del Riego, que ese era un traballo político que asumía por compromiso e responsabilidade. Unha vez publicada a gramática en 1966, coa correspondente proposta codificadora que unha obra deste tipo implica, logo virán novas angueiras motivadas polas sucesivas reedicións ampliadas, que irá afrontando coa "disciplina que constitúi o meu principal defeito", como di nunha carta de 1968. Eis, pois, o espírito con que traballou en prol da lingua galega e ao servizo da nación. Na década de 70 Carvalho vai acentuar o seu labor no campo da codificación e rexeneración do galego Na década de 70 Carvalho vai acentuar o seu labor no campo da codificación e rexeneración do galego, pois ao traballo de revisión e mellora da súa gramática vai acrecentar unha plena implicación na elaboración das primeiras normas da RAG: ortográficas, aprobadas en 1970, e morfolóxicas, en 1971. Mais pouco antes de se aprobaren estas últimas presentárase en público o método Gallego 1 do ILG e desde ese momento xa non van ser a RAG nin as súas normas as que marquen o ritmo da estandarización do galego. Ese papel vaino desempeñar o instituto universitario recentemente creado e os seus manuais, que seguen uns criterios normativos propios, á marxe dos da Academia. Piñeiro acabará por ceder e aceptalos, e con el Galaxia e unha parte da RAG. Mais non Carvalho, que se irá distanciando cada vez máis deles para avanzar na aproximación ao estándar portugués seguindo as previsións fixadas nas normas da RAG que el mesmo principalmente redixira e tamén de acordo co proceso de reelaboración da súa gramática, que terá varias edicións nesta década. Na sétima, de 1979, o autor xa introduce o sistema de acentuación á portuguesa e a separación dos pronomes enclíticos do verbo mediante trazo, o que logo se coñecerá como normativa de mínimos ou de concordia. Esta edición marca a súa ruptura definitiva co oficialismo lingüístico. Carvalho non postulaba a imposición dunha norma, mais a liberdade para que as e os utentes da lingua puidesen escoller No mesmo ano 1979 Carvalho foi chamado para presidir a Comisión Lingüística da Consellaría de Educación e Cultura da Xunta Preautonómica, que necesitaba unhas normas para uso interno e institucional. O propio Carvalho conta pormenorizadamente ese proceso, con achega documental, no nº 2 de Agália. O texto finalmente aprobado pola comisión e publicado pola Xunta en maio de 1980 con título de Normas ortográficas do idioma galego non se afastaría moito do que hoxe chamariamos unha solución binormativista para a lingua galega, pois permitía a convivencia da vía reintegracionista coa autonomista. De certo, Carvalho non postulaba a imposición dunha norma, mais a liberdade para que as e os utentes da lingua puidesen escoller. De todas as formas, seis meses despois a Xunta publica unha segunda versión desas normas moito próxima das Bases que o ILG promovera en 1977, preludio da definitiva imposición en 1982 da norma isolacionista. Entra, pois, Carvalho na década de 80 dando fin á presidencia da Comisión Lingüística que elaborou esas normas de tan curta duración; e tamén nese ano se xubila como catedrático da USC. Na realidade, presidira esa comisión por ser o único catedrático de Lingua e Literatura Galegas da única universidade do país e, por tanto, por ser a máxima autoridade científica na materia. Ao cesar naquela condición, tamén perderá influencia no mundo oficial, e máis aínda por defender postulados contrarios aos do poder dominante, embora conserve toda a súa auctoritas como erudito, investigador e creador, nomeadamente no ámbito nacionalista e no movemento reintegracionista, para o cal se converte en símbolo e principal referente. Con certeza, a década derradeira da súa vida é a da adscrición definitiva de Carvalho ao reintegracionismo lingüístico galego-portugués, tanto do punto de vista teórico canto na práctica da súa escrita.