Atopar estrelas: o patrimonio a defender do ceo galego

O científico e comunicador Carl Sagan definía a contemplación do cosmos como unha mestura de "cóxegas", "nervios" e un pequeno achegamento "aos maiores misterios". Esta contemplación astronómica, ademais de ser unha das ciencias máis antigas desde o paso de nómades a sedentarios, é fonte no século XXI de riqueza cultural e económica da man dun novo tipo de turismo cultivado por aquelas que, contra o que poida parecer, procuran para observar a luz na maior escuridade: "Acostumámonos a ceos tan estragados pola luz que, cando nas nosas observacións urbanas conseguimos que o concello apague as luces dun parque, pasamos de ver unhas poucas ducias de estrelas a ver moitas ducias máis, a xente xa alucina con ver iso! Ver un cento de estrelas non é nada en comparación coas que deberías de contemplar. Comparar un ceo da cidade co da natureza é como comparar un pequeno xardín cunha fraga", di Martin Pawley, directivo da Agrupación Astronómica Ío. Este colectivo, nado no ano 2002, procura contaxiar a inquedanza polas marabillas dos astros organizando saídas e actividades de divulgación. Antes da aparición deste "turismo das estrelas", Asociacións como Ío ou a pontevedresa Sirio xa levaban a cidadanía fóra das cidades, nun modo distinto de relación coa contorna natural baseado no respecto ao medio e a alfabetización astronómica: "organizamos charlas, excursións, saídas e incluso colaboracións con universidades como a Menéndez Pelayo ou a UNED cos seus créditos de libre elección", relata David Filgueira, membro da Agrupación Sirio, que comezou a observar os ceos na adolescencia, "cando levaba un telescopio de corenta quilos no ombreiro", confesa entre risas, e que se amosa crítico coa falta de coidado que nos concellos se está a ter con ceos que poderían ser dun gran potencial: "Dáse o caso de municipios onde para vinte habitantes hai corenta farois, isto para a xente que observamos o ceo é o día a día, se non te fixas na claridade no ceo non te decatas destes detalles". Pawley recoñece que, cos anos, é cada vez máis difícil procurar espazos onde escapar das luces nocturnas para poder observar un ceo "óptimo": "ceos óptimos xa non quedan nin aquí nin en moitas partes do mundo. Os incrementos de luz artificial, ao 2% anual, provocan que o ceo de 2020 sexa peor que o de 2015 e este, á súa vez, máis nefasto que o de 2010. Eses ceos virxes e libres de contaminación luminosa xa non existen aquí, quedan cada vez menos no mundo, salvo en sitios illados de África ou Chile", expón. Estes ceos son hoxe lugar de reclamo turístico polo mundo e tamén no Estado, con cifras como a ducia de aloxamentos rurais que en Catalunya se sinalan "de turismo astronómico" na páxina web turismoestelar.com, dedicada a turistas afeccionadas a este tipo de lecer que procuran hospedaxes cos ceos máis nítidos posíbeis, en comparación con só dúas localizacións galegas. Este novidoso tipo de turismo, tamén chamado "astroturismo" está recollido dentro do denominado "turismo científico" e do "alternativo", caracterízase por organizar actividades en relación cos ceos, desde a observación ocular das estrelas até o emprego de sofisticados telescopios ou observatorios coa explicación de guías especializadas neste tipo de percorridos. Tamén inclúe actividades como a acampada e as excursións a centros expertos ou museos. O principal inimigo destas viaxes para contemplar o firmamento é a sinalada contaminación de luz. A través de indicadores como a web lightpollutionmap.info, que rexistra a contaminación luminosa de todo o globo, "coma quen mide a contaminación do aire, por exemplo", aclara o directivo de Ío, ou as medicións de Meteogalicia.gal podemos observar como, seguindo o trazado do eixo atlántico, os ceos galegos de Ferrol até Vigo son os máis difíciles para gozar da escuridade e da bóveda celeste, máis afastados deste proceso quedan zonas do interior da Galiza. Nesta última páxina atopamos cifras moi desiguais –a medición realízase coa medida sqm (Sky Quality Meter), canto máis alto é o número, máis escuro e, polo tanto, máis visíbel é o ceo– con datos, remarca o experto, de 20 sqm en Cabeza de Manzaneda e 13 sqm na Coruña. O divulgador explica esta situación galega baseándose en dous eixos, un de reparto demográfico, xa que "polas nosas características, temos unha distribución de municipios moi esparexida, con moitos núcleos de poboación, o que incrementa a contaminación luminosa" e outro paradoxal, xa que, conta Pawley, un dos maiores males da Galiza do presente, a Galiza despoboada e abandonada no interior, está a ser lugar de visita periódica de amantes da observación das estrelas: "Van quedando zonas despoboadas, o que significa que agroman lugares con menos contaminación luminosa e imos atopando ceos con moita calidade, lugares sen luz artificial". No ano 2016 esta polémica chega á palestra internacional coa publicación do novo "Atlas mundial do brillo artificial do ceo nocturno", elaborado por un grupo de científicos dirixidos polo italiano Fabio Falchi, investigador do Istituto di Scienza e Tecnologia dell’Inquinamento Luminoso (ISTL). O Atlas conclúe con certezas como a de que hoxe a Vía Láctea é imposíbel de ver nos ceos dun terzo da poboación mundial, aproximadamente un 60% da poboación europea e un 80% da estadounidense. Ante a pregunta de se na Galiza hai canteira para un turismo astronómico relevante, Pawley centra o obxectivo no gran potencial detrás dun modelo turístico con pouca especialización no país: "Para min hai unha idea esencial a recordar aos concellos galegos arredor da aposta no turismo sustentábel. A maior parte dos concellos hoxe venden o seu patrimonio cultural e ambiental unicamente diúrno, aqueles que venden a natureza só promoven o día, falan do sendeirismo e da paisaxe con luz, esquecendo que a observación nocturna é outro tipo de patrimonio que podes promocionar. Existe xente que quere ver o ceo con calidade e fai turismo astronómico". A chave neste tipo de turismo é a certificación e a distinción, que permiten promover un concello ou aloxamento determinado en webs que este tipo de viaxeiras adoitan consultar antes de realizar os itinerarios. Para esta distinción, explica Pawley, existen recoñecementos como o Starlight, difundido por unha fundación homónima nada nas Canarias coa achega do Instituto de Astrofísica de Canarias (IAC) e unha consultora privada. Esta fundación marca como obxectivos a defensa da calidade do ceo e a loita contra a contaminación luminosa, así como a promoción de localizacións que van desde os destinos turísticos até os aloxamentos mediante unha certificación de calidade: "Foi unha das primeiras en facer isto. Presenta un proceso de calidade do ceo, hai parámetros que se relacionan co brillo ou coas estrelas que podes ver, tamén avalía as condicións meteorolóxicas e valora o número de noites despexadas". Este sistema de certificación está apoiado pola Unesco, a Organización Mundial do Turismo (Unwto) e a Unión Astronómica Internacional (IAU) e as certificacións desta fundación van emparelladas con iniciativas turísticas nesa liña, polo que se valoran as apostas de desenvolvemento turístico sustentábel por parte dos concellos candidatos. Na Galiza posuímos dúas zonas Starlight, unha localizada na Veiga, en Ourense, e o Parque Nacional das Illas Atlánticas, en Vigo. Remarca Pawley que, se ben a certificación Starlight é das máis visíbeis en relación á calidade do ceo, non é "das máis esixentes": "A da IDSA (International Dark Sky Association) é unha certificación magnífica e máis barata pola cal os concellos poden apostar. Coido que están valorando esta posibilidade en varios concellos galegos". No caso de Pena Trevinca, sinala Turismo de Galiza, é coñecida no astroturismo para a contemplación da próxima choiva de estrelas das Perseidas (agosto) e das Xemínidas (decembro); marcha nocturna "Entre Lobos e Estrelas" (coincidindo coa lúa chea de setembro); as xornadas de "AstroTrevinca" (outubro) e os concertos musicais "Nanas para Trevinca" desde o Mirador Estelar do Rañadoiro. En canto ás Illas Atlánticas, o espectáculo celeste está asegurado, cunha riqueza de fauna e flora e a espectacularidade das súas paisaxes, patrimonio cultural e natural único no litoral peninsular. Este destino Starlight acolle ademais, segundo Turismo, actividades nos seus Centros de Interpretación relacionadas coa observación e protección do ceo nocturno, con dúas estacións que miden o seu brillo xunto con accións sobre o terreo das illas. Neste tipo de viaxes é cada vez máis frecuente pasar a noite na zona, xa que é "obrigado" coller o coche e facer quilómetros, sinalan Filgueira e Pawley. Ao abeiro deste novo tipo de turismo contamos no país desde a pasada década con casas de turismo rural, como é o caso de Eido das Estrelas na Veiga. "Coñecemos este sitio de escapada, impactounos o ceo da zona, o nome da casa vén de alí", conta o seu copropietario, Eduardo Martín, que saíu de Madrid hai quince anos na procura de natureza e admite que, a pesar das dificultades provocadas pola pandemia da Covid-19, seguen a recibir un gran número de persoas desde que volveu abrir. O modelo de turista que adoita vir a este tipo de estabelecementos é, segundo Martín "moi variado, diverso e heteroxéneo" mais, detalla, "é un público moi respectuoso coa natureza e a paisaxe". O turismo estelar, indica, é moi frecuente nas fins de semana: "Temos un ceo privilexiado todo o ano, con noites despexadas, e a xente queda impactada, sobre todo a que vén das cidades. Nas fins de semana con lúas especiais ou lúa nova chegan moitas persoas que fan especificamente turismo astronómico, veñen unha fin de semana exclusivamente por iso. O resto do mes contamos un público admirador da montaña e da natureza", explica Martín. Aobservación nocturna é outro tipo de patrimonio a promover. A Vía Láctea é unha das marabillas que só pode observar un terzo da poboación. Esa viaxe de estancia ou de ida e volta no descubrimento do noso ceo "onde poderemos descubrir a galaxia de Andrómeda ou a nebulosa de Orión", di Filgueira, debe comezar por un afastamento das urbes e núcleos de poboación, "calquera lugar que manteña a escuridade, toda a zona máis oriental da Galiza, como A Veiga, a comarca da Terra Chá ou A Fonsagrada", recalca Pawley. Ambos os dous coinciden en que o instrumental necesario non é tanto un potente e pesado telescopio, senón paciencia, coche e, sobre todo, uns lixeiros prismáticos: "Convido a xente a familiarizarse co ceo moi pouco a pouco, aprender nunha noite a recoñecer as ducias de constelacións é ridículo", continua Pawley, "hai que facerse cun planisferio e ir recoñecendo as formas no ceo. A base de velas é como as vas recoñecendo de modo máis doado e penetrando en detalles, na maioría dos casos, moitísimo mellor ter uns prismáticos para ver as estrelas que un telescopio". Para Filgueira, a razón desta paixón para afeccionadas, turistas e expertas radica na propia fascinación da distancia, quizais a eses "grandes misterios" dos que falaba Sagan: "queremos percibir nas retinas uns fotóns saídos dunha estrela ou galaxia a miles ou millóns de anos luz, que, a pesar de todo, chegan aquí. É como escoitar unha peza de música no medio do ruído", comenta Filgueira.