Alfonso Zarauza: Tres décadas detrás das cámaras

"Espazos moi vividos e moi filmados": Así define o cineasta Alfonso Zarauza a súa relación con Compostela, cidade na que naceu e onde decidiu estabelecerse logo de vivir once anos fóra. É un vínculo vital e cinematográfico que se entrelaza co paso do tempo, cos proxectos realizados e cos que están por vir. Ao pasar pola praza da Quintana, lembra: "Aquí xa filmei dúas veces: en Encallados e en A noite que deixou de chover". Ese percorrido constante polos mesmos lugares, tanto na vida como na ficción, é unha mostra máis de que Compostela é, para Zarauza, o fogar, no sentido máis amplo da palabra. Hai trinta anos, en 1995, estreaba a súa primeira curta, unha peza canalla titulada Hay que joderse, rodada en analóxico e sen axudas públicas. Hoxe, ese mesmo creador celebra tres décadas de traxectoria cunha retrospectiva no Numax durante o mes de maio, unha exposición na Zona C até o vindeiro 7 de xuño e o premio Pedigree do Festival de Cans (O Porriño, comarca de Vigo). "Cando recibín a mensaxe de Pablo Iglesias Rendo, co que fixera aquela primeira curta, decateime: pasaran xa 30 anos", conta Zarauza a Sermos Galiza, entre o asombro e o orgullo. A súa carreira comezou nun momento no que o audiovisual galego estaba aínda en construción. "Toda a produción dos 90, que empezou sendo moi amateurista e anterior á aparición de Agadic ou das axudas ás curtas, corre o risco de desaparecer", advirte. Agora, polo menos, conseguiu dixitalizar as súas curtas. "A xente nova nunca puido velas", di con certa preocupación, pero tamén con orgullo pola recuperación. Neses proxectos empezou moitísima xente: Diego Anido, Camila Bossa, Goldi, etc. Moitos viñan do teatro, nun momento no que o cinema galego era moi escaso. A súa primeira curta foi "moi parva e amateur", di, pero tamén foi a que lle abriu a vocación. Participaban Alber Ponte, Luís Tosar, María Rey ou Óscar Durán, todos moi novos por aquel entón. Con Tosar fixo tres curtametraxes neses primeiros anos: Hay que joderse, A proba —financiada pola Universidade de Santiago— e A danza de Katiuska, onde Tosar compartía protagonismo con Ursia Gago. É esta última peza a que considera o seu primeiro traballo fílmico consistente, mentres que as outras dúas foron unha aprendizaxe, obras ás que o paso dos anos tamén lles deu valor. En 2007, Zarauza deu o salto á longametraxe con A noite que deixou de chover, rodada integramente en Compostela e sempre de noite. Contou, de novo, con Luís Tosar e a actriz alemá Nora Tschirner. "É unha peli un pouco naif, pero agora co tempo aprendín a terlle cariño", recoñece. O proxecto naceu dun premio nun festival en Los Ángeles, que lle permitiu desenvolver o guión xunto a Ben Odell e a Bobette Buster. "Ao chegar, como xa estivera en Hollywood, de repente financiouse enseguida". Pero este tamén foi o seu primeiro desencanto co sistema de produción. Zarauza quería facer unha historia en galego, pero rematou sendo en castelán para encaixar coas demandas da produtora. O director escribira o guión en galego, pero explica que, por aquel entón, era imposíbel facer unha peli na nosa lingua e que chegara a salas. Ademais, a aparición da crise económica e a quebra da produtora madrileña fixeron que a peza estivese descatalogada durante anos. Só recentemente, grazas ao traballo de recuperación da cooperativa Numax, puido rescatarse unha copia dixital, xa que a única versión dispoñíbel era en 35mm e conservábase tan só na Filmoteca da Galiza e no seu propio arquivo persoal. A mudanza chegaría anos despois. En 2012, coas rodaxes de Encallados (2013), e logo de Os fenómenos (2014), empezou a romper barreiras. Encallados foi unha revolución: coa colaboración de María Yáñez, puideron levala polas vilas e cidades da Galiza "como se fose unha obra de teatro". Fixeron 12.000 espectadores, un fito para unha produción tan modesta e en lingua galega. Con Os fenómenos, por primeira vez un filme en galego entrou nas salas comerciais de cadeas como Yelmo. Foi un cambio de paradigma: "Agora calquera película galega pode chegar a salas comerciais e non hai ningún problema", afirma. Pero lembra que foi unha conquista recente e froito da pelexa e o talento colectivo: "Ninguén nolo regalou. Foi traballo, insistencia e algo de tolemia". Unha anécdota retrata ben esa realidade. Cando estrea A noite que deixou de chover, o dono do Cinema Valle Inclán, en Santiago, —que sempre lle dera espazo ás curtas— non puido programala: "Yelmo non lle deixou. Fan o programa anual coas películas industriais e non había ningunha posibilidade". Hoxe, esa situación sería impensábel, pero Zarauza insiste: "Estes logros están collidos con pinzas. Se hai un cambio de goberno e chega Vox, acábanse todas as liñas de axudas e cae todo o construído, como un castelo de naipes". Unha nova dimensión Falar da súa filmografía tamén é falar dunha evolución persoal. En Encallados, atopou unha nova dimensión. Despois de traballar no cinema industrial madrileño, con grandes producións e presións orzamentarias, esta película foi unha "fiestra de ar fresco". Rodada cun equipo pequeno –encabezado por Xúlio Abonjo como Alfonso, alter ego do director–, con "catro duros" e improvisando. "Foi revolucionaria pola liberdade de sacar de enriba esa lousa que había na ficción", di. Escenas como a da bicicleta pola rúa de San Francisco foron completamente espontáneas, rodadas coa cámara nunha furgoneta. Coa complicidade de María Yáñez, producírona con moito esforzo e paixón. Para Zarauza é unha das experiencias máis gratas da súa carreira. A día de hoxe, 13 anos despois, segue indo a facultades e cinemas a presentala. Contrasta co que pasou con A noite que deixou de chover: tivo percorrido en festivais, pero despois da crise desapareceu. "Tendo cartos podías fechar a rúa das Ameas, cambiar as luces… Darlle un 'look' á cidade. Pero en Encallados era a luz dos farois, nada máis. E, con todo, sendo máis pobre, paréceme máis rica". Con Os fenómenos chegou outro momento clave: saír da capital galega para achegarse a outros lugares do país, neste caso a vila de Miño (As Mariñas). Rodada co guión compartido con Jaione Camborda, naceu da "obriga moral autoimposta" de falar da crise de 2008. Fixéronse amigos dunha cuadrilla de obreiros da zona de Arzúa, e seguiron a súa vida nas obras. A partir diso, crearon unha historia protagonizada por unha muller —Neneta, interpretada por Lola Dueñas— que entra nun mundo hostil e machista como o da construción. "Aproveitamos para enriquecer a historia coa perspectiva de xénero", afirma da que podería ser unha das antecesoras de filmes tan actuais como Matria, de Álvaro Gago. Para Alfonso Zarauza, Encallados e Os fenómenos son as películas onde notou a súa propia madurez, onde deixou de lado o foco na técnica, que "xa dominaba", para centrarse máis no discurso, os temas e como falalos. A relación con Camborda levouno máis adiante até Ons (2020), probabelmente a súa película máis persoal. Un filme que parte da necesidade persoal de "falar do mundo emocional que rompe cando se separan as parellas". A illa de Ons emerxeu como metáfora perfecta: un espazo illado onde os personaxes agochan máis do que amosan. Rodada con planos longos, xogando co que queda dentro e fóra de campo –que ás veces cobra máis importancia que o visíbel–, é para Zarauza a súa película máis complexa, a que máis lle gusta, aínda que tamén sexa un filme "a lume lento", que exixe unha paciencia que o fai máis duro para o público xeral. A rodaxe foi unha tolemia organizada: en función das previsións climáticas de Meteogaliza, o equipo decidía que secuencia rodar con só tres horas de antelación. Zarauza tiña claro desde o inicio que, sendo el quen fixese o deseño de produción, ían rachar por completo co plan de rodaxe. Para conseguilo, pediulle ao elenco –protagonizado por Melania Cruz, Antonio Durán, Xúlio Abonjo ou Miguel de Lira– que estivera durante todo o proceso na illa, algo moi pouco habitual. Pero a confianza mutua e a paixón fixeron que o equipo, tanto o artístico como o técnico, se entregara totalmente. "A peli ten a constante climática que tiña que ter cada secuencia. E iso non é doado". As súas películas están, ademais, atravesadas por un fondo político, aínda que non sempre explícito. "No momento en que pos unha cámara, xa estás facendo política", di sen ambaxes. Para Zarauza, o cinema é unha ferramenta para contar a realidade e tamén para facer crítica: "Gústame meter humor con mala leche, crítica política, cousas que non se poden dicir na tele, por exemplo". É consciente do contexto galego, dun país maltratado, tamén por si mesmo. E a través dos seus filmes busca pór o foco, dicir o que pensa. Mesmo en traballos aparentemente menores, como Malencolía (2021), un telefilme para a TVG, hai crítica social. "Non me escondo detrás de discursos sisudos", di: "Para min, é unha necesidade expresarme politicamente". Malencolía incorpora elementos da mitoloxía popular á compoñente de xénero de terror e, a pesar do limitado da proposta, mesmo aquí Zarauza é quen de xogar no terreo dos tópicos da relación entre a cidade e o rural para incorporar a crítica política e o seu particular sentido do humor. O compromiso coa lingua galega é outro dos piares do seu cine: "Quero que todas as miñas películas sexan en galego, ou polo menos que teñan galego. A nosa sociedade é diglósica e iso tamén quero reflectilo. Non me interesa representar unha versión idealizada". En Encallados hai frases en castelán; e en Ons, en Os fenómenos ou en Malencolía os personaxes cambian de idioma segundo a situación. E iso tamén forma parte do discurso. A lingua é para el tanto un acto de expresión coma un xesto político e unha decisión estética. Ademais da súa faceta como creador, Alfonso Zarauza compaxina o seu traballo artístico co labor de produtor. A través da súa compañía, Maruxiña Film Company, impulsou –xunto co seu irmán Rubén Zarauza– filmes como Arima, de Jaione Camborda, e agora as últimas obras de Ángel Santos, Así chegou a noite, de Lois Patiño, La nube del no saber, ou Ledicia Sola, As augas. Fixo a produtora "para ter liberdade" pero tamén para levar adiante o cine que lle interesa, especialmente entre amizades. Despois de achegarse a un retrato de Santiago no ensaio poético Flaneûr en Compostela (2020), co seu último proxecto, Pontevedra, hora cero (2023) –a súa única película de encarga–, traballou coas actrices Melania Cruz, Ledicia Sola e Marta Lado. Pediulle á administración local liberdade total: "E arriscaron. Estou moi orgulloso. Falei da cidade desde a miña óptica". Neste caso, conectou fortemente coa cidade do Lérez, pero a súa ollada está sempre posta no colectivo, na memoria e na cultura como ferramenta de país. "A cultura galega vive un momento extraordinario. Pero temos que seguir pelexando". Neste sentido, lembra tamén a importancia que tivo para el responsabilizarse de render homenaxe aos espazos da cidade que o fixera medrar en A viaxe dos Chévere (2014) e recoñece que cando hai tanta vinculación, o grao de autoexixencia que se pon enriba é moi alto. 30 e máis por vir E, mentres celebra estes 30 anos, xa prepara o seguinte paso: unha película titulada Islandia, coprodución internacional a varias bandas pero rodada en galego e islandés, "sen linguas imperialistas". Espera que as rodaxes deste filme e de As augas, de Ledicia Sola, comecen proximamente se obteñen do Instituto da Cinematografía e das Artes Visuais (ICAA) as axudas necesarias. A historia de Zarauza non é só a dunha persistencia persoal, é tamén a dun país que foi construíndo pouco a pouco unha industria cultural onde antes só había voluntarismo. Desde os seus comezos como cineasta autodidacta até converterse nun dos impulsores do Novo Cinema Galego, o seu camiño está cheo de fitos, pero tamén de batallas pequenas e grandes. "Se paras, afúndeste. Non podes parar. Esta profesión é así: non tes soldo fixo. Pero se non tes proxectos en marcha, non tes nada". Memoria audiovisual: as sementes do cinema galego O director compostelán bota a vista atrás para pór en valor as primeiras curtametraxes galegas dos 70, como O pai de Migueliño, de Miguel Castolo, ou a enerxía xuvenil do Grupo Lupa, promovido por Euloxio Ruibal ou Félix Casado. Así mesmo, na década de 1980, destaca a xeración de videocreadores na que estaban Ignacio Prado, Xavier Villaverde ou Antón Reixa. Xa como parte da xeración dos 90, á que non se lle prestou moita atención por preceder o "boom" dos 2000, Zarauza destaca o traballo dos seus coetáneos. Neste momento, salientan as curtas Coruña imposible de Francisco Rañal ou Matachín de Jorge Coira. "Esta época foi o agromo do audiovisual galego contemporáneo". Para Alfonso Zarauza, a recuperación de moito patrimonio audiovisual galego é unha tarefa pendente na Galiza: "Sería interesante facer retrospectivas para recuperar todo ese caudal, pois son traballos con moito valor histórico". A viaxe de Zarauza Alfonso Zarauza conta a Sermos Galiza que A viaxe dos Chévere (2014) foi un proxecto complexo polo grande respecto e vinculación que sentía cara ao grupo teatral. O director púxose enriba a responsabilidade de devolverlle algo aos Chévere pero tamén á cidade que tanto lle regalara. Cando foi vivir a Madrid en 1998, o autor picheleiro pensaba que ía ver moitas cousas fascinantes. Pero vira "tantas cousas fascinantes na Compostela do 90" que non se sentía sorprendido por nada. Parecíalle que había "moito ruído e poucas noces ou, como din en Madrid, 'moito lirili e pouco lerele'". Botando a vista atrás e asentado de novo na capital galega, pon en valor a dimensión cultural da Compostela dos 90, na que "ninguén lle daba importancia a nada". Lembrando que pola sala NASA pasaba xente tan recoñecida como Angelica Liddell ou como Marcel·lí Antúnez, afirma: "Foi un agasallo moi chulo".