De cantigas e loitas: O legado feminino na música galega

O 25 de novembro, Día Internacional da Eliminación da Violencia contra as Mulleres, é unha data que nos convida a reflexionar sobre o papel da muller na sociedade e a reivindicar os seus dereitos. Neste contexto, a música tradicional galega, e en particular as pandeireteiras, emerxen como un símbolo de resistencia, apoderamento e sororidade, tanto na súa historia como na súa expresión cultural actual. As pandeireteiras teñen sido, historicamente, figuras centrais na transmisión e preservación da cultura galega. Cunha pandeireta na man e a súa voz, foron protagonistas das foliadas, seráns e festas populares, espazos nos que se creaban redes de apoio e se fortalecía a comunidade. Sen esquecernos tamén desas mulleres gaiteiras, ora as de onte como Áurea Rodríguez, ora as actuais como Susana Seivane, Lorena Freijeiro, Lucía Comesaña ou Marina Vigo. Na tradición galega, as letras cantadas polas pandeireteiras teñen sido amplo obxecto de debate: algunhas por seren medio de transmisión do patriarcado, e pola contra por teren sido medio para a denuncia social e a protesta. Moitas destas cantigas recollían historias de mulleres que padecían violencia ou discriminación, mais tamén relatan actos de rebeldía e afirmación da súa autonomía. Neste sentido, a música convertíase nunha ferramenta de visibilización das súas realidades, un espazo no que podían alzar a voz fronte á inxustiza. A elección das cantareiras como homenaxeadas no Día das Letras Galegas 2025 subliña a importancia do seu legado, nomeadamente Adolfina e Rosa Casás Rama; Eva Castiñeira; e as Pandereiteiras de Mens: Prudencia Garrido Ameijende, Asunción Garrido Ameijende e Manuela Lema Villar. Este grupo de mulleres simboliza a persistencia e o traballo colectivo por manter viva unha tradición musical que, durante moito tempo, foi ignorada ou relegada. As súas cantigas, cargadas de sentimento e autenticidade, non só celebran a cultura galega senón que tamén fan eco das loitas femininas e do seu papel como gardiás da memoria popular. Neste ámbito, teño aprendido a importancia de nomear as mulleres artistas, ao igual que coñecemos os nomes dos gaiteiros, da investigadora e artista Carme López. Alí, nas Xornadas de Tradición en Feminino da AGG téñense dado debates na vangarda da reflexión neste senso na música tradicional, como o proxecto da artista mencionada "Carmela" que propón unha reflexión profunda sobre o papel da música tradicional como espazo de emancipación feminina. Así mesmo, outras investigadoras como Beatriz Busto, Beatriz Martínez ou Mercedes Peón téñennos alumeado coas súas investigacións nestas xornadas. Na loita contra a violencia machista, a música tradicional galega pode ser unha aliada poderosa. Sendo espazo de reivindicación, de exemplo e de crítica. Para iso temos referencias como Tanxugueiras, Fillas de Cassandra, Carmela, Lagharteiras ou as sempre presentes Leilía. Todo o mundo me marmula porque son adivertida malas lenguas ó inferno qu'eu gobern'a miña vida. (516). Cancioneiro Casto Sampedro.