A galaicofobia mantense no discurso da identidade española

Miguel de Cervantes é un dos creadores máis recoñecidos da literatura española, cunha obra estudada nos diferentes niveis educativos e cuxos valores literarios son xeralmente gabados malia o carácter racista da súa produción en relación cos galegos. Así, nun texto escrito en 1613, lembrando o seu relato curto La tía fingida, afirma que os galegos “non son alguén”. Un contemporáneo seu, autor dunha ampla produción literaria aínda hoxe moi valorada, Francisco de Quevedo, escribe en 1609 como Galiza “en España é tida aínda polos mesmos españois en desprezo, por ruda, pobre, bárbara e remota”. Outro compañeiro de xeración, neste caso Lope de Vega, non dubida en cualificar a Galiza como esterqueira de España. Cervantes, Quevedo ou Lope de Vega son algúns dos autores estudados por Alexandre Péres Vigo. O profesor ferrolán, nunha tese de doutoramento presentada na Universidade da Coruña baixo o título O estereotipo antigalego na literatura española moderna. Unha análise das orixes da galaicofobia reflectida na literatura do Século de Ouro e dirixida polo profesor Manuel Ferreiro, sinala que “malia a súa influencia, o certo é que nin Quevedo, Cervantes nin Lope de Vega foron os creadores da lenda negra antigalega, senón en todo caso meros transmisores, e grandes amplificadores dun sentir social que nunca comprendeu de escala social, poder económico ou nivel cultural”. “A galaicofobia xa era daquela un recurso ben popular en Castela”, comenta Péres Vigo a Nós Diario mentres significa que “os refráns na Castela do século XVI acostumaban incluír referencias de carácter fortemente antigalego”. A este respecto, destaca “unha das xoias históricas dos refraneiros ibéricos como é Los refranes e proverbios en romance, obra de Hernán Núñez de Toledo, publicada postumamente en 1555, onde se recollen algúns que demostran gran desprezo e hostilidade contra o pobo galego, salientando a súa suposta falsidade, “paz de galego tena por agoiro” ou a súa corrupción xudicial, “a xuíces galicianos, cos pés aos maos”. ‘Nin can, nin negro, nin mozo galego’ “En realidade a lingua apenas transparentaba unha idea ben asentada na mentalidade castelá, a inferioridade dos galegos fronte aos casteláns; un concepto que atopa o seu mellor expoñente noutro dos refráns compilados por Núñez de Toledo: “A galego pedidor, castelán posuidor”. Con todo, de todos eles, o que sen dúbida desprende un maior racismo é aquel coñecido “Nin can, nin negro, nin mozo galego”, que recordaba como a triste sorte de “negros” e “galegos” apenas se distanciou en determinadas épocas, mesmo nalgunhas non tan afastadas”, continua Péres Vigo, quen destaca que “como cabería de esperar dun clima social adverso contra as linguas non-castelás, as referencias ao idioma galego tamén resultaron inescusabelmente despectivas”. Péres Vigo liga a aparición da galaicofobia ao proceso de incorporación subordinada do Reino da Galiza á Coroa Castela. Neste sentido, apunta ao século XIII, após a derrota militar dos galegos en 1230 a mans de Fernando III, como o momento da aparición das primeiras manifestacións da galaicofobia, porén dun modo aínda incipiente que se agudiza tras o fracaso da rebelión galega contra a Castela do século XIV e a súa conquista definitiva a finais do século XV polos Reis Católicos. “A galaicofobia reactívase cos Reis Católicos”, afirma Péres Vigo, quen lembra que “con anterioridade os galegos eran presentados como rebeldes ou bárbaros”, unha imaxe moi semellante á que Castela constrúe sobre os portugueses a partir da revolta de 1640. “En principio, até o século XII ou XIII non hai unha imaxe da Galiza negativa en ningún tipo de literatura. Unha vez que o Reino da Galiza perde os seus propios monarcas, e pasa a estar sometido politicamente ao Reino de Castela, que o que fai é promover a cultura castelá, automaticamente ocorre que o que non entra na cultura castelá entra na incultura periférica. Aí empeza un certo supremacismo cultural”, asegura Péres Vigo. O relato racista castelán pasa porque “a idea de sucidade aparece ligada á Galiza e aí é onde a muller galega aparece referida como tal en todo o relato culto ou popular castelán”. A galaicofobia cebouse coas mulleres galegas As mulleres son unha das principais vítimas da galaicofobia. “A muller galega até o século XV carece dunha imaxe negativa. No século XVI comeza a aparecer, cando, como consecuencia da situación económica do país, se ven obrigadas a emigrar a Castela. A partir de aí as mulleres galegas convértense no máis baixo no relato castelán. Son presentadas como porcas, aparecen representadas na literatura case sempre con deformidades físicas e moitas veces tratadas como animais. Nalgúns textos as mulleres galegas aparecen como porcas ou vacas”, advirte Péres Vigo. O racismo contra os galegos chega até hoxe. “A galaicofobia, como unha doenza crónica non só aflora cada certo tempo, senón que leva presente décadas e séculos no pensamento colectivo español. Transmitida xeración tras xeración e perpetuada na sociedade española a través da literatura, dos mass media e da propia linguaxe coloquial”, comenta Péres Vigo, quen destaca que “hoxe, como onte, a pesar da súa atenuación, e da forzosa continencia que exixe a corrección política, a galaicofobia segue a comportar un fenómeno que marca as relacións galego-españolas”. As páxinas dos medios de comunicación españois ou as declaracións públicas de políticos e intelectuais son significativas ao respecto. Así, por exemplo, en xullo de 2020, a dirixente do Partido Popular Cayetana Álvarez de Toledo non dubidaba en apuntar que os galegos “non se saben se soben ou baixan, se van ou veñen”. Porén, declaracións deste tipo non son exclusivas do acerbo político da dereita española, como deixou claro en 2014 o director de cinema Pedro Almodóvar, quen cualificou os estafados polas preferentes de Bankia como “galegos, analfabetos”. Un discurso que goza de normalidade A galaicofobia non é un residuo do pasado. Pola contra, este fenómeno, que Alexandre Péres Vigo dá en cualificar como “o odio e desprezo ao relativo á Galiza e ás súas xentes”, goza de plena normalidade, sometido a un proceso de actualización permanente conforme as necesidades do proxecto unitario español. Neste sentido, estamos diante dunha construción doutrinal necesaria para afirmar e perpetuar un modelo asentado sobre o papel reitor de Castela, representada por Madrid desde o século XVI e funcional para inocular o autoodio e a falla de consideración polo propio dos galegos. Precisamente, ás orixes, causas, expresións e implicacións deste fenómeno o profesor Péres Vigo dedica a súa tese de doutoramento, dirixida por Manuel Ferreiro e presentada na Universidade da Coruña. Madrid ten un papel chave na articulación do relato galaicófogo. A este respecto, Péres Vigo afirma que “nun principio , a imaxe do galego é a do salvaxe que non é aínda conquistado, despois é de rebelde, e despois é a do pobre que está en Madrid. No século XVI, Felipe II pon a corte estábel de Castela en Madrid, e iso supón que moita xente da Galiza ten que emigrar alí. Non é unha cidade populosa, mais é onde se concentra a corte. Alí van moitos galegos traballar de oficios humildes: augadeiros, criados, amas de cría. Esa xente reflicte esa realidade marxinalizada, pero coa intención de facer dano”. Péres Vigo centra a súa investigación nos autores do Século de Ouro español porque naquela altura constrúense moitos dos estereotipos contra os galegos. Porén, nas súas palabras “esta semella arrastrar no pensamento español gran parte da denigrante concepción que o Reino da Galiza mantiña en Castela. Un fenómeno que case cincocentos anos despois segue a lastrar a autoestima do país en todas as súas caras imaxinábeis”.