Así foi a fuxida do penal de Iruña de presos represaliados galegos en 1938 que agora é novela

Os feitos aconteceron o 22 de maio cando, após reducir os funcionarios do cárcere e outros 92 militares que os custodiaban, 795 presos, entre eles 183 galegos, dun total de 2.487 que había no lugar, deciden fuxir monte abaixo en dirección a Francia. A evasión remata nunha auténtica cazaría do home por parte das forzas fascistas e remata co asasinato de 210 fuxidos, entre eles 58 galegos. Só tres conseguen o seu obxectivo. O tema foi tratado en moitas ocasións no ámbito da memoria histórica e investigado en profundidade. Mesmo cando aínda falta por saber onde están algúns dos protagonistas deste suceso. A particularidade, no caso de Mikel Guerendiain, é que nace da curiosidade por saber que aconteceu o día da fuga e posteriores após saber que no seu propio municipio houbo catro desaparecidos dos que ninguén falaba. A fuga do penal de Iruña: unha evasión que rematou co asasinato de 58 antifascistas galegos “Nacín a 15 quilómetros de Iruña, nunha localidade de 70 habitantes onde, naquela altura, non houbo sindicalismo nin a súa represión, polo que non me explicaba que pasou”, relata a Nós Diario. Cando rematou a carreira de Historia propúxose saber a verdade e descubriu que os asasinados pertencían ao grupo que protagonizou a fuxida de San Kristobal. Investigar e escribir De inicio rexeitou escribir un ensaio por existir xa “dous de editoriais navarras moi bos”, e decidiu “ficcionar” o acontecido coa idea de “honrar, en parte, estes catro asasinados do meu lugar, cuxa identidade non sei se coñeceremos nunca”, admite. Partindo dese feito, interesouse polo acontecido nese penal e nesa fuga. "Había que ter en conta o propio lugar, un forte que non estaba pensado como cárcere e polo que pasron máis de 7.000 presos", relata Guerendiain. Despois, o historiador e escritor seguiu a liña do tempo para comprobar que os presos “chegaban desde o inicio da Guerra Civil das zonas que que quedaron en mans dos golpistas”. Así, chegaban primeiro "desde Galiza, practicamente case toda Castela e León, Nafarroa, A Rioxa e Araba". Ese foi o primeiro contacto no que situou Galiza no mapa da súa historia. Afondando na situación que vivían nese cárcere os presos, Guerendiain entendeu mellor unha fuxida que era suicida. "As condicións do penal foron nefastas, inhumanas. Isto sabémolo polos propios sobreviventes, os presos que sobreviviron a esa traxedia, que contan que se xa viñan de cárceres inhumanos das súas respectivas provincias. O que ocorría aquí era unha auténtica tolemia", narra. A memoria antifranquista da Galiza divulga 18.280 nomes de vítimas e verdugos: "Dan conta da represión tan dura que houbo aquí" "Sábese tamén por conversas cos propios carcereiros. que pasaban unha fame atroz e un frío descomunal. Pensa que estaban baixo terra e o clima era de invernos moi fríos", agrega. Este último "castigo" era tan cruel que, malia a fame, cando escribían ás súas familias ou amizades o que pedían "eran mantas", asegura o escritor. Por iso un grupo de 25 presos decidiu aproveitar o cambio de garda para sorprender e recluír os traballadores do penal —"uns eran militares e outros cicvís", indica Guerendiain— para facerse co control do penal, abrir as portas e propor ao resto a fuga. Falta máis investigación Malia que hai estudos sobre o que aconteceu, este escritor entende que "aínda falta máis investigación" para saber o que sucedeu realmente durante a fuga. "O contexto que se atoparon os fuxidos era moi hostil, nunha poboación que viviu unha represión atroz. Non houbo batallas mais morreron máis de 3.500 persoas por seren nacionalistas ou por pertenceren a sindicatos ou a partidos de esquerda", explica Guerendiain. Neses "50 quilómetros en liña recta" que os separaban de Francia o escritor cre que estivo a chave, e considera que aínda hoxe faltan datos e un trato desde outro punto de vista. "Interesábame algo que eu creo que non está moi narrado, nin no cinema, nin na literatura: a vida de homes e mulleres que vivían na periferia da sociedade, pero no bando nacional", sinala.